Assen, Marturiakerk

Na drie jaar een luidsprekerorgel te hebben gebruikt voor de in 1965 gebouwde kerk, wordt in 1968 besloten een historisch orgel aan te kopen uit de gesloten Schoterlandse Kerk in Heerenveen. Het orgel is in 1790 gebouwd door Albertus van Gruisen en in 1861 verbouwd door L. van Dam. Na aankoop van het instrument wordt lang gediscussieerd waar het orgel geplaatst moet worden. Veel varianten komen aan de orde: voor in de kerk op de begane grond, aan de wand, op het balkon, wel of geen nieuwe orgelkas. Samen met de architect Cees Groen wordt tenslotte besloten om het orgel met de oude kas te plaatsen op het al aanwezige balkon. In 1971 wordt het orgel in gebruik genomen. Omdat het orgel  geen zelfstandig pedaal heeft, kopen de organisten van de kerk een De Koff-orgel uit 1915 uit IJsselstein. Met behulp van dit pijpwerk willen ze een zelfstandig Pedaal toevoegen. Ze slagen er in de kerkenraad hiervan te overtuigen en in 1974 wordt een vrij pedaal met negen registers gerealiseerd. Het lukt de organisten zelfs een subsidie van f 15.000,- bij de gemeente los te weken. Ondanks de inzet van Klaas Bolt en Gustav Leonhardt slagen ze er niet in een subsidie van de provincie binnen te halen. Bolt en Leonhardt vinden de omvang van het Pedaal buitenproportioneel groot en ook de samenstelling uit aangekocht materiaal krijgt niet hun goedkeuring. In 2006 wordt de kerk gesloten en het orgel gedemonteerd. In 2011 wordt het zonder het toegevoegde pedaal verkocht naar een kerk in Madrid.

Kerk.
Rond 1965 wordt de Marturiakerk in gebruik genomen (01).
In 2003 wordt de kerk buiten gebruik gesteld en in 2006 afgebroken om plaats te maken voor een appartementencomplex. In dit complex is de nieuwe kerk "De Bron" opgenomen.

Orgel.
Het orgel is afkomstig uit de Hervormde kerk (Schoterlandse kerk) van Heerenveen en wordt in 1972 geplaatst. De voorgeschiedenis van dit instrument speelt zich af in Heerenveen. De kerk te Heerenveen wordt in 1969 afgebroken en het orgel komt te koop. (16)

Geschiedenis te Heerenveen

1790:
Albertus van Gruisen bouwt een orgel dat wordt gefinancierd uit een legaat van Martha Kinnema van Scheltinga ter nagedachtenis aan haar man, wijlen Menno van Coehoorn van Scheltinga, in leven Grietman van Schoterland.
Op een van de pijpen bevindt zich de volgende inscriptie: 'Dese erste pijp is in ‘t orgel geset doer Menno van Coehoorn van Scheltinga oud 12 jr. Anno 1790'.
Het orgel wordt op 24 september gekeurd door Sybe de Vries, organist te Leeuwarden en Gosling Jans, organist te Dokkum. Nicolaas Arnoldi Knock, oud Grietman van Ooststellingwerf, is daarbij aanwezig.
De ingebruikname vindt plaats op 13 oktober 1790 (02) (03). Zie Boekzaal der geleerde wereld (1790 739-742).

Dispositie:

Manuaal C - f3 Rugwerk C - f3 Pedaal C-d1
Bourdon 16’ Fluit doux 8’ Aangehangen
Prestant 8’ Fiool de Gamba 8’ disc.  
Holfluit 8’ Prestant 4’  
Spitsfluit 4’ Fluit d’amour 4’  
Octaaf 4’ Nazat 3’  
Quint 3’ Woudfluit 2’  
Super Octaaf 2’ Sesquialter 3-4 sterk  
Carillon 3 st. Dulciaan 8’  
Mixtuur 4 - 6 st. Tremulant    
Trompet 8’ b/d Afsluiting    
Trémulant Roiaal   Pedaal Koppel    
Afsluiting        
Ventyl        

1861
De orgelmakers L. van Dam en Zn. te Leeuwarden verbouwen het orgel.
 -De Rugwerkkast wordt vervangen door een nieuw, vrijwel loos, onderpositief.
 -De kas wordt overgeschilderd.
 -De oude beelden en vleugelstukken worden herplaatst. Op de torens komen drie nieuwe beelden.
 -De technische opbouw wordt geheel vernieuwd. Manualen worden opgesteld als Hoofdwerk en Bovenwerk. Het Hoofdwerk komt op een nieuwe chromatische lade. Het Bovenwerk op een nieuwe diatonische lade verdeeld in C- en Cis-lade.
 -De klaviatuur wordt verplaatst naar de zijkant.
 -De spaanbalgen worden vervangen door een magazijnbalg. (02) (03)

Dispositie:

Hoofdwerk C - f3 Bovenwerk C - f3 Pedaal C-d1
Bourdon 16’ Viool de gamba 8’ Aangehangen
Violon 16’ disc. Fluit dolce 8’  
Prestant 8’ Prestant 8’ disc.  
Holpijp 8’ Salicet 4’  
Octaaf 4’ Fluit travers 4’  
Roerfluit 4’ Quintfluit 3’  
Quint 3’ Woudfluit 2’  
Octaaf 2’ Carillon 2 st. vanaf g  
Tertiaan 1-2 st. Clarinet 8’  
Cornet 3 st. disc Tremulant    
Trompet 8’ b/d      

Koppelingen Hoofdwerk - Bovenwerk en Hoofdwerk - Pedaal.


Foto https://nl.wikipedia.org/wiki/Hervormde_kerk_(Heerenveen) 23-02-2022

1925
Restauratie door de firma P. van Dam te Leeuwarden. Misschien werd toen de Tertiaan vervangen door een Violon 8'. (02) (03).

1932
Bij een restauratie door de firma Sanders te Utrecht blijkt de Tertiaan te zijn verdwenen en wordt de Trompet 8 vernieuwd. (02) (03).

Geschiedenis te Assen

1965
Bouw van de derde Gereformeerde kerk in Assen. Eerst wordt gebruik gemaakt van een luidsprekerorgel van het merk Ahlborn dat op de galerij staat opgesteld.
In de CvB-vergadering van 31 mei wordt afgesproken dat de orgelcommissie moet worden betrokken bij de bouw van een orgel voor de Marturiakerk.
In de CvB-vergadering van 5 juli wordt een bespreking voorgesteld tussen de kerkbouwcommissie en Mr. van der Blom van de Orgelcommissie.
In de CvB-vergadering van 6 september stelt de orgelcommissie dat er f 70.000,- nodig is voor een orgel. De kerkenraad heeft echter besloten een luidsprekerorgel aan te schaffen. (19)

1968
Op 10 juli schrijft H.J. Doeven uit Nijensleek aan orgelmaker Mense Ruiter dat de Schoterlandse Kerk in Heerenveen wordt afgebroken. Het orgel van de kerk is in goede staat. Het ene klavier stamt uit 1791 door Albert van Gruisen en het tweede klavier is in 1866 toegevoegd door P. van Dam. Het orgel zou misschien geschikt zijn voor de Hervormde kerk van Vledder. Kan Ruiter het orgel inspecteren?
Mense Ruiter maakt een analyse van de aankoopkosten van f 10.000,- en de kosten van de verplaatsing. Ruiter stelt de volgende werkzaamheden voor: de Salicionaal wordt gewijzigd naar een Mixtuur, nieuw pedaalklavier, reparatie van de orgelkas. De totale kosten van een overplaatsing belopen f 40.000,-. Het Pedaal zou minstens vier stemmen moeten bevatten. De nieuwbouwwaarde wordt geschat op f 120.000,- De Violon 16' van het Manuaal zou kunnen worden omgebouwd tot een Octaaf 4'.
Op 1 oktober wordt opdracht aan Mense Ruiter gegeven om het orgel in Heerenveen te demonteren en in Assen op te slaan. Men wil graag een prijsopgave in drie varianten:
'a. herbouw van het orgel in de huidige staat
b. herbouw met Pedaal
c. herbouw met vereiste stemmen aangebracht op het pedaal.'
Ongedateerde Kladnotities van Mense Ruiter van het orgel. (13)

1969
Er is een ongedateerd plan om het orgel schuin in de linkerhoek voor in de kerk op te stellen. De oude orgelkas blijft deels gehandhaafd met daarin Hoofdwerk en Bovenwerk. Er komt een versmalde onderkas met daarin de mechaniek en windvoorziening.windvoorziening.
De speeltafel wordt naar de andere kant verplaatst. Er komt een nieuwe pedaallade achter de hoofdkast. De kosten worden geschat op f 59.300,- Mogelijk kan er pijpwerk worden gebruikt van het orgel uit de Noorderkerk in Assen voor het Pedaal.(13)
Van 18 februari dateert een brief van Mense Ruiter voor het demonteren van het orgel in Heerenveen. Er wordt ook nog gesproken over het inspecteren van een orgel in Haarlem. De demontage van de preekstoel staat op een aparte rekening. De demontage van de preekstoel kan pas worden afgemaakt nadat een gedeelte van de kerk is gesloopt. Ruiter raadt aan het orgel op te nemen in de brandverzekering van de inventaris. (15)
Op 15 maart stuurt organist Jo Houwman een voorstel aan Mense Ruiter voor een dispositie en een uitbreiding met een zelfstandig pedaal.
Op 24 juli schrijft de orgelcommissie aan Mense Ruiter. De bestaande orgelkas is voor plaatsing op de orgelgalerij 60 cm te hoog en zal moeten worden ingekort. Dit zou kunnen door het inkorten van de bovenkappen. Een andere mogelijkheid is een plaats op de grond naast het liturgisch centrum. Mense Ruiter wordt gevraagd om een aantal varianten uit te werken. De commissie stuurt een dispositievoorstel, dat later is voorzien van een aantal aantekeningen.
Op 8 september maakt de orgelcommissie een plan voor de plaatsing van het orgel voor in de kerk. In dit plan wordt de bestaande opbouw met Hoofdwerk en Bovenwerk gehandhaafd en een Pedaal achter het orgel toegevoegd. De speeltafel verhuist naar de rechterkant. Een andere opstelling is een Hoofdwerk en een Rugwerk met een speeltafel tussen Hoofdwerk en Rugwerk. Hiervoor moet de mechaniek echter nieuw worden gemaakt.
Het is bij deze oplossing noodzakelijk nieuwe orgelkassen te maken. De huidige orgelkas past niet in de bouwstijl van de kerk en is te hoog. Voor het Pedaal kan gebruik worden gemaakt van pijpwerk uit het orgel van de Noorderkerk. De Noorderkerk zal over niet al te lange tijd buiten gebruik worden gesteld. De totale kosten worden ingeschat op f 72.000,-.
Op 29 november schrijft organist Houwman na een bespreking op 15 november met architect Cees Groen dat een plaatsing voor in de kerk wordt afgekeurd. Het orgel zal worden geplaatst op het balkon achter in de kerk.
Het eerste plan ging uit van de plaatsing in de vorm van een Hoofdwerk en een Rugwerk en daarnaast het Pedaal in twee torens. Dit plan blijkt met f 72.000,- te duur te zijn. De architect adviseert de bestaande hoofdkas te handhaven en het benedenfront iets te wijzigen.
Een gedeelte van de balustrade kan worden uitgenomen. De galerijvloer kan worden verdiept. Op de tweede pagina staan een aantal beslispunten. (13)
Van 15 december dateert een ander plan. De aanschafprijs van het orgel bedraagt f 12.000,- inclusief een preekstoel. De preekstoel kan weer voor f 3.000,- worden verkocht.
De planning wordt vertraagd door de discussie over de locatie. Tenslotte wordt besloten het orgel op het balkon te plaatsen. Een Fagot 16' zal worden gekocht. De Violon 16' kan worden omgewerkt tot een Octaaf 4'.
Het Hoofdwerk krijgt elf stemmen met negen stemmen uit het Heerenveense orgel. Het Bovenwerk krijgt tien stemmen, waarvan acht uit het Heerenveense orgel. De Scherp en de Sesquialter worden nieuw. Het Pedaal krijgt zeven stemmen die deels uit het orgel van de Noorderkerk worden gehaald. Dit orgel is echter nog in gebruik. De speeltafel blijft op de huidige plaats.
Er komt een nieuwe windvoorziening. De oude is niet meer bruikbaar. De totale kosten worden ingeschat op f 56.240,-.
Een ontwerp van het front wordt bijgesloten. Van dezelfde datum is een bijgewerkt plan met de kosten. Het bedrag komt nu op f 72.000,-. (13)
Zie ook Het Orgel 1969-11




Tekeningen met diverse varianten van plaatsing (13) Klik op de afbeeldingen voor een vergroting

1970
Op 4 februari schrijft Mense Ruiter dat de bovenkas ca. 25cm vooruit geplaatst moet worden. De kosten worden erg hoog als de kast geheel schoon wordt gemaakt en daarna opnieuw geverfd. Beter is dit te laten onderzoeken door een goede schilder. Verder heeft hij drie dikke platen schuimplastic nodig voor de bergkamer.
Op 3 maart maakt Mense Ruiter een omschrijving van de uit te voeren werkzaamheden. Ook het contract is van die datum.
Plan van 11 maart.
Van 29 oktober dateert een ander plan voor het plaatsen, restaureren en uitbreiden van het orgel.
Geplande dispositie:
Hoofdwerk: Bourdon 16', Prestant 8', Holpijp 8', Octaaf 4', Roerfluit 4', Nasard 2 2/3', Octaaf 2', Mixtuur II-V, Tertiaan I-II, Cornet III discant, Trompet 8'
Bovenwerk: Fluit Douce 8', Viola da Gamba 8', Salicet 4', Fluit travers 4', Woudfluit 2', Quint 1 1/3', Scherp III-IV, Carillon II vanaf g, Sesquialter II discant, Clarinet 8'
Pedaal: Prestant 16', Subbas 16', Prestant 8', Octaaf 4', Mixtuur, Bazuin 16', Cornet 4'
De bouw is gepland in twee etappes:
1. Bouw van het manualiter gedeelte
2. Bouw van het pedaal
Wijzigingen:
Hoofdwerk: de bestaande Cornet komt op de plek van de Violon 16, een nieuwe Mixtuur op de plek van de Cornet, op de plek van de Salicionaal komt een Tertiaan, op de plek van de Quint de Fluitquint van Manuaal II, de Roerfluit 4' bas gaat naar een kantsleep om plaats te maken voor de nieuwe Mixtuur.
Bovenwerk: de bestaande Fluit Travers 4' gaat naar een kantsleep om plaats te maken voor een nieuwe Scherp, de Quint 3' van het Hoofdwerk gaat als Quint 1 1/3' naar het Bovenwerk, de Prestant 8' discant wordt vervangen door een Sesquialter II discant, de Salicet 4' wordt vermaakt tot een Octaaf 4'.
Er komt een nieuwe pedaalkoppel naar het Hoofdwerk. De windladen worden voorzien van een systeem met verende slepen.
De windvoorziening wordt geheel nieuw. De restauratie van de orgelkas valt buiten de offerte.
De kosten van deze eerste fase bedragen f 40.208,-. De geplande opleverdatum is eind 1970.
Van 30 oktober dateert een plan voor de uitvoering van de tweede fase met de toevoeging van een zelfstandige pedaal met zeven stemmen. De kosten worden ingeschat op f 27.930,- incl. BTW. (13)


1971
Door Houwman en van Mechelen wordt een De Koff-orgel uit 1915 van de Hervormde kerk in IJsselstein gekocht voor het realiseren van een zelfstandig Pedaal.
Op 30 januari geeft Mense Ruiter een specificatie van de bestede uren aan het demonteren van het orgel in IJsselstein. (13)
Van 1 februari dateert een beschrijving van dit orgel door Mense Ruiter. Niet gebruikte delen worden doorverkocht. Het Orgel van IJsselstein wordt door Mense Ruiter gedemonteerd en met inzet van eigen mensen via transportbedrijf Sloots opgehaald. Het orgel wordt opgeslagen in de leegstaande Bethelkerk aan de Groningerstraat. Het doorverkopen lukt aanvankelijk niet erg. Eén van de organisten (Bert Koetsier) studeerde in Kampen en had contact met Piet Zwart, die organist is van de Burgwalkerk in Kampen. Door zijn bemiddeling kan het IJsselsteinse orgel in oktober via Piet Zwart, die als adviseur optreedt, verkocht worden aan de Gereformeerde Gemeente in Kampen. (07) Zie Reformatorisch Dagblad (30-06-1973).
In maart 1971 wordt het Ahlborn-luidsprekerorgel van de orgelgalerij verplaatst naar het liturgische centrum, zodat er kan worden begonnen met de opbouw van het orgel. (07)


Klad-tekening d.d. 22 november door MR

1972
Op 21 juni maakt orgelmaker Mense Ruiter een overzicht van het meerwerk bij de plaatsing van orgel. (13)
Een poging om de Posaunenbass van het Walcker-orgel uit de Grote kerk van Wildervank aan te kopen mislukt. Men wil dit register niet afstaan. (11)
Mense Ruiter voert de volgende werkzaamheden uit:

Op 20 mei wordt het orgel feestelijk in gebruik genomen met een concert door Jo Houwman, de organist van de kerk. Zie Nieuwsblad van het Noorden en Drentsche en Asser Courant (23-05-1972). (13),  Het Orgel (1972-06), Organist en Eredienst 1972-06 Voorplaat.


Jo Houwman Youtube Wietse Meinardi 02-09-2020.


Foto links (08), afbeelding rechts (14) Klik op de rechter afbeelding voor een vergroting

1972
Van 1 september dateert er een begroting voor een zelfstandige pedaal met zeven registers
Op 29 november schrijft Mense Ruiter aan organist Houwman over het toe te voegen zelfstandige Pedaal. De pedaalwindlade voor negen stemmen kost per 1 oktober 1973 f 18.484,- Op het derde blad worden de werkzaamheden nader gespecificeerd.

1973
Op 27 februari dient de orgelcommissie een verzoek in bij de gemeente Assen voor het verkrijgen van een subsidie op het toe te voegen zelfstandige Pedaal. Met de orgelcultuur is het in Assen slecht gesteld. Er zijn in Assen geen orgels aanwezig die geschikt zijn voor het geven van concerten. Het Marturia-orgel zou zeer geschikt zijn voor het geven van orgelconcerten als er een zelfstandig pedaal aan wordt toegevoegd. De kosten hiervan worden geschat op f 55.000,- Is de gemeente bereid een subsidie van f 15.000,- te verlenen? Er is ook een subsidie aangevraagd bij de provincie Drenthe en het Anjerfonds. Aanbevelingen van Wim van Beek (organist Martinikerk Groningen), Lambert Kwakkel (organist Grote Kerk Zwolle) en het Drents Genootschap worden ingezet als ondersteuning van het subsidieverzoek. (14)
Op 27 maart schrijft Mense Ruiter aan organist Houwman dat de pedaalwindlade eerst zal worden gemaakt. Dan is de prijs bekend en kan het resterende bedrag worden besteed aan het pijpwerk. In een tweede brief van die datum schrijft Mense Ruiter dat de pedaalwindlade voor negen stemmen met registratuur en speelmechaniek wordt opgeleverd voor f 30.000,-. Montage zal plaatsvinden vanaf januari 1974.
Op 1 mei verstrekt de kerkenraad aan Mense Ruiter de opdracht tot uitbreiding van het orgel met een zelfstandig pedaal.
Op 8 mei bevestigt Mense Ruiter de opdracht voor de uitbreiding van het orgel met een zelfstandig pedaal. (13)
Op 26 november schrijft Het Drents Genootschap aan de provincie Drenthe over het orgel in de Marturiakerk. Men maakt een vergelijking met het nieuwe orgel in de Grote kerk van Coevorden. Het Genootschap is van mening dat het orgel in de Marturiakerk ook een subsidie verdient.
Op 19 december vraagt de provincie aan het Provinciaal Museum om hun zienswijze voor het verlenen van een subsidie voor een zelfstandig Pedaal. Soortgelijke verzoeken uit Meppel en Coevorden hebben niet tot het verlenen van een subsidie geleid. Mogelijk kan Klaas Bolt worden geraadpleegd. (16)

1974
Op 4 januari zegt pijpenmakerij Carl Giesecke & Sohn toe om een Bazuin 16' te leveren. (13)
De gemeente Assen verleent op 4 januari een subsidie van f 15.000,- voor de toevoeging van het zelfstandige Pedaal onder de voorwaarde dat er in samenwerking met "De Kolk" concerten moeten worden georganiseerd. (14)
Op 6 februari vragen Houwman en Van Mechelen aan Mense Ruiter om een contract op te stellen voor het zelfstandige Pedaal. De bouw van een pedaalkas is al in een vergevorderd stadium. Wanneer kan er een overleg plaatsvinden?
Op 28 februari maakt Mense Ruiter een begroting voor een zelfstandig Pedaal op basis van het in 1972 aangekochte pijpwerk:
- De Prestant 16' en Prestant 8' zijn gecombineerd. Dit pijpwerk wordt gemaakt uit de aanwezige Prestant 16' pijpen en de Vioolprestant-pijpen. Eventueel aangevuld met nieuw pijpwerk
- De Bourdon 16' en Bourdon 8' zijn gecombineerd. Dit register bestaat uit 18 metalen pijpen en 24 pijpen van mahonie
- De Octaaf 4  wordt samengesteld uit aanwezige pijpen en aangevuld met nieuw pijpwerk
- De Nachthoorn bestaat uit al aanwezige pijpen aangevuld met 3 nieuwe pijpen
- De Ruispijp IV uit aanwezig pijpwerk, aangevuld met 12 nieuwe pijpen
- De Bazuin 16 is geheel nieuw
- De Trompet 4 wordt samengesteld uit aanwezig pijpwerk
De totale prijs voor het zelfstandige Pedaal bedraagt exclusief BTW: f 57.502,35.
Oplevering wordt verwacht in september 1974, mits de te leveren Bazuin 16' op tijd arriveert. (13)
Op 5 april beantwoordt Corneille F. Janssen van het Provinciaal Museum een vraag van de provincie van december 1973. Het advies van Klaas Bolt liet op zich wachten vanwege zijn drukke werkzaamheden. Duidelijke argumenten om een zelfstandig Pedaal toe te voegen ontbreken. Bovendien bestaat het pijpwerk van het Pedaal uit pijpmateriaal van diverse herkomst. Bolt vindt het toevoegen van een pedaal van negen stemmen buitenproportioneel. Verantwoord zou zijn drie tot vier stemmen. Het orgel is echter inmiddels zo gewijzigd dat het waarschijnlijk niet meer als monument kan worden aangemerkt. Het is wel een goede toevoeging op het orgelbestand in Assen, maar is beslist niet van nationale importantie. Het schrootjesplafond lijkt Bolt funest voor de akoestiek.
Op 23 april schrijft de provincie aan de orgelcommissie dat ze pas een besluit kunnen nemen als het orgel is afgerond. Met vindt negen stemmen te veel. Ook de akoestiek is problematisch. (16)
De orgelkas voor het Pedaal wordt door eigen krachten vervaardigd. (12)
assen04d.jpg (23521 bytes)
De uiteindelijk dispositie:

Hoofdwerk   Bovenwerk   Pedaal  
Bourdon 16’ Viola di Gamba 8’ Prestant 16’
Prestant 8’ Fluit dolce 8’ Bourdon 16’
Holpijp 8’ Fluit travers 4’ Octaaf 8’
Octaaf 4’ Salicet 4’ Bourdon 8'
Roerfluit 4’ Woudfluit 2' Octaaf 4’
Quintfluit 3’ Nasard 1 1/3’ Nachthoorn 2’
Octaaf 2’ Sesquialter 2 st. disc. Ruispijp 4 st.
Tertiaan 1-2 st. Carillon 2 st. disc. Bazuin 16’
Cornet 3 st. disc. Scherp 3-4 st. Trompet 4’
Mixtuur 3-5 st. Clarinet 8    
Trompet 8' b/d Tremulant      
Tremulant          
Koppelingen: Hoofdwerk - Bovenwerk en Hoofdwerk - Pedaal (13)

1975
Op 27 maart schrijft Corneille F. Janssen dat Klaas Bolt en Gustav Leonhardt op 25 maart een bezoek hebben gebracht aan de Marturiakerk. Het toegevoegde Pedaal is niet bijzonder, maar verhoogt de bruikbaarheid. De muzikale kwaliteiten van het orgel zijn bij de overplaatsing van Heerenveen naar Assen behouden gebleven. Het oordeel over het toegevoegde Pedaal is niet gunstig. Er is door het kerkbestuur een akoestische adviseur aangetrokken en op basis van zijn advies zullen er wijzigingen in de kerk worden aangebracht. Er zijn onvoldoende argumenten om de subsidie toe te wijzen.
Op 6 mei schrijft de provincie dat er geen subsidie wordt toegekend. (16) Zie De Orgelvriend (1975-03). Jan Jongepier schrijft in juli/augustus-nummer van Het Orgel een uitgebreid artikel over het orgel. De historie, restauratie en uitbreiding worden uitgebreid beschreven. Voor een uitgebreide dispositie met herkomst pijpwerk zie Bijlage 01

1989
Op 1 februari geeft orgelmakerij Mense Ruiter een overzicht omtrent de onderhoudstoestand van de orgels van de Gereformeerde kerk.
Marturiakerk: orgel in 1971/72 geplaatst en uitgebreid. De schuif in de balg van de bovenwerklade loopt stroef. Dit is met grafiet op te lossen. Dit probleem kan zich ook voordoen in de andere balgen. In de werkplaats is een goede magazijnbalg beschikbaar van Maarschalkerweerd. Deze zou de bestaande balgen in één keer kunnen vervangen. Installatiekosten ca. f 15.000,-. (13)

1995
Mense Ruiter repareert enkele windlekkages. (13)

1999
Op verzoek van de kerkrentmeesters wordt in het archief van Mense Ruiter gezocht naar gegevens over de verplaatsing van het orgel van Heerenveen naar Assen. Er is weinig te vinden. Het orgel is in 1969 aangekocht voor f 12.000,-, samen met een preekstoel. De kosten voor demontage en vervoer bedroegen f 3.000,-. (13)

2001
Orgelmakerij Mense Ruiter onderzoekt of het orgel van de Marturiakerk kan worden geplaatst in de Zuiderkerk. Dit zou kunnen op de plek van het huidige orgel of er tegenover op de galerij.
De ruimte boven de kansel is aan de krappe kant en vraagt aardig wat bouwkundige maatregelen. Op het balkon ertegenover kan het orgel ruimschoots worden geplaatst. Wel dient te worden onderzocht of het balkon het orgel kan dragen.
De kosten van overplaatsing worden ingeschat op circa. f 100.000,- exclusief bouwkundige maatregelen. Voor het huidige orgel van de Zuiderkerk worden de membranen vervangen en de balgen opnieuw beleerd.

2002
Sinds enkele jaren loopt er een discussie of de kerk gezien het SOW-proces open kan blijven. Er is nu besloten de kerk af te stoten en als SOW-gemeente verder te gaan in "Het Anker". Het is nog niet bekend of de kerk wordt afgebroken of het gebouw wordt verkocht aan een ander kerkgenootschap. Er wordt getracht het orgel voor Assen te behouden. (14)
Op 6 november vragen de kerkrentmeesters aan orgelmakerij Mense Ruiter een offerte uit te brengen voor demontage en opslag van het orgel. De kerk wordt per 1 januari 2003 gesloten. (13)
Zie Reformatorisch Dagblad (04-06-2002), Dagblad van het Noorden (31-05-2002).

2003
Het orgel wordt begin januari door orgelmaker Sicco Steendam afgebroken en opgeslagen. Er is nog geen nieuwe bestemming voor het instrument.
De organist Wietse Meinardi maakt in december 2002 net voor het afbreken van het orgel een opname van het instrument. Deze opname leidt tot het uitbrengen van de CD Postludium.

200x
De Oude Kerk in Soest is op zoek naar een historisch orgel en probeert het orgel van Assen aan te kopen. De verkoop komt echter niet tot stand. (12)

2006
Op 5 april schrijft orgelmakerij Mense Ruiter een rapport om de bruikbaarheid voor de verkoop te bepalen.
De manuaal-windladen zijn gemaakt door Van Dam. Ze zijn alleen opgeknapt en niet gerestaureerd.
Windvoorziening: systeem Ruiter met kleine hogedruk-balgjes. PVC-kanalisatie.
Manuaal-klaviatuur: door Van Dam. Enigszins verend toucher
Pedaal-klaviatuur: nieuw door Ruiter.
Mechaniek: van Dam, maar omgewerkt door Ruiter. Nieuwe winkelhaken en walsarmen.
Pedaalkoppel: nieuw gemaakt door Ruiter.
Pijpwerk: van de 30 registers zijn er tien van Van Gruisen, vier van Van Dam, zeven van Ruiter, zes van De Koff en drie van onbekende herkomst.
Ruiter bepaalt de waarde van het instrument en acht het instrument geschikt voor een kerk met circa 1.000 zitplaatsen. (13)
De kerk wordt afgebroken en maakt plaats voor nieuw appartementencomplex met daarin onder andere een school en een nieuwe kerk.



2007: In de nieuwe kerk "De Bron" in het appartementencomplex wordt een nieuw orgel gebouwd door de orgelmakerij Steendam.

2011
Het van Gruisen-orgel wordt zonder het toegevoegde pedaal verkocht naar Spanje. Het orgel wordt op 21 juni 2011 in gebruik genomen in de kerk Real Oratorio del Caballero de Gracia te Madrid.
De orgelmaker Luiz Magaz (http://www.organeros.com) (13-02-2026) heeft het daar geïnstalleerd.
De kerk Real Oratorio del Caballero de Gracia te Madrid is in 1786 gebouwd door de beroemde architect Juan de Villanueva en heeft een uitstekende akoestiek. De centrale toren van het orgel heeft weer zijn oorspronkelijke hoogte gekregen. Het onderpositief is gewijzigd in een rugpositief, maar is nog steeds loos en bevat geen pijpwerk. (09)

Verder informatie over de situatie te Madrid is te vinden op de volgende website:
https://www.facebook.com/Organo.Oratorio.CaballerodeGracia (15-06-2024)
Een video is te vinden op Youtube: http://www.youtube.com/watch?v=LzLbwQ7X46c  (15-06-2024) (04)
Op deze video is goed te zien dat het onderpositief nu is gewijzigd in een loos rugpositief en los staat van de hoofdkas.


Bron: https://www.facebook.com/Organo.Oratorio.CaballerodeGracia Klik op de foto voor een vergroting.

Een uitgebreide fotoreportage van Ad Fahner uit juni 2018 is te zien via een powerpointpresentatie.

De huidige dispositie volgens opgave van de Spaanse orgelmaker Luiz Magaz luidt als volgt: (09)

HOOFDWERK (Manual I) – 54 notas (C-f’’’) BOVENWERK (Manual II)- 54 notas (C-f’’’) PEDAL 30 notas (C – f’)
1. Bourdon 16’ (Violón 16’) 13.Viola di Gamba 8’ (Gamba 8’) 23. Subbajo 16’
2. Prestant 8’ (Flautado 8’) 14. Fluit dolce 8’ (Violón 8’) 24. Bajo 8’
3. Holpijp 8’ (Violón 8’) 15. Fluit travers 4’ (Flauta traversera 4’) 25. Fagot 16’
4. Octaaf 4’ (Octava 4’) 16. Salicet 4’ (Octava estrecha) 26. Octava 4’
5. Roerfluit 4’ (Flauta de chimenea) 17. Woudfluit 2’ (Flauta en Quincena)  
6. Quintfluit 2’ 2/3 (Docena nasarda) 18. Nasard 1’ 1/3 (Flauta en 19ª)  
7. Octaaf 2’ (Quincena) 19. Sesquialtera 2 st disc. (12ª-17ª tiples)  
8. Tertian 1-2 st (Decisetena- Decinovena) 20. Carillón 2 st disc.  
9. Mixtuur (Lleno 3-5 hil) 21. Scherp 3-4 st (Címbala 3-4 hil)  
10. Trompet 8’ b (Trompeta 8’, bajos) 22. Clarinet 8’ (Clarinete, juego de lengüeta libre)  
11. Trompet 8’ d (Trompeta 8’ tiples)    
12. Cornet 3st disc. (Corneta Tolosana 3 hil)    

ACOPLAMIENTOS
27. I-II
28. I/P (09)

2016
De Pedaallade van Mense Ruiter wordt door Sicco Steendam hergebruikt voor het Vierdag-orgel uit de voormalige Nederlands Gereformeerde Kerk in Eindhoven (Vierdag, 1974), dat in Terneuzen Gereformeerde Gemeente wordt geplaatst. (10)




Bronvermelding:.

  1. www: https://reliwiki.nl/index.php/Assen,_Thorbeckelaan_197_-_Marturiakerk (15-06-2024) 
  2. Boek: Jan Jongepier (redactie), Het Historische Orgel 1769-1790, Nationaal Instituut voor de Orgelkunst, 1999 362-365
  3. Boek: Jan Jongepier, Frieslands Orgelpracht, Sneek: Boeijenga, 1970. G. H. Broekhuyzen. Orgelbeschr. (1986). . .
  4. E-Mail van Frits Kaan op 5 september 2011
  5. E-Mail van Frits Kaan d.d. 22-10-2013
  6. Boek: Het historische orgel in Nederland 1769-1790 blz. 362-365
  7. E-Mail van Bert Koetsier d.d. 17-3-2014
  8. www: http://reliwiki.nl/index.php/Assen,_Thorbeckelaan_197_-_Marturiakerk
  9. E-Mail  d.d. 27-12-2016 van Luiz Magaz
  10. Facebook-pagina Sicco Steendam d.d. 26-12-2016
  11. Boek: Wim de Olde "Het Walcker-orgel van de Grote kerk te Wildervank" pagina 33 (Frits Kaan wees me op deze passage)
  12. Mail: Frits Kaan d.d. 21 januri 2017 op basis van een bericht uit http://www.orgelnieuws.nl
  13. Archief Mense Ruiter
  14. Drents Archief: 0938 Secretariearchief Gemeente Assen (1872) 1966-1983 (2006) 2701 Subsidie restauratie orgel Marturiakerk; 1972-1974
  15. Mense Ruiter oude archief
  16. Drents Archief: 0913 Archief van de afdeling Monumentenzorg van de provincie Drenthe 166 Assen, Marturiakerk (van Gruisenorgel); 1973-1975
  17. Het Orgel 1972/06 Jan Jongepier: Het orgel in de gereformeerde Marturiakerk te Assen
  18. Het Orgel 1975/07 Jan Jongepier Orgel Marturiakerk voltooid
  19. Drents Archief: 0412 - Gereformeerde Gemeente Assen 318 Notulen van de financiële commissie, vanaf 1925 Commissie van Beheer geheten 1963-1966

assen04c.jpg (21492 bytes)

Bijlage 1.

Het Orgel 1975-07/08 234-235. Overzicht van de dispositie uit het artikel van Jan Jongepier

Hoofdwerk  
Bourdon 16’ Van Gruisen
Prestant 8’ Van Gruisen
Holpijp 8’ Van Gruisen
Octaaf 4’ Van Gruisen
Roerfluit 4' Van Dam
Quintfluit 3’ vóór 1972 op het Bovenwerk, nu op de plaats van de prestantquint 3’.
Octaaf 2’ Van Gruisen
Tertiaan 1 - 2 sterk 1972.
Cornet 3 sterk disc. c1 = 3 1/5 - 2 2/3 - 2 geplaatst op de sleep van de Violon 16’ D.
Mixtuur 3 - 4 sterk 1972, discant op Cornetsleep, bas op de plaats van de Roerfluit 4’, die nu op de plaats van de Violon bas staat.
Trompet 8’ b/d 1932, Sanders, metalen stevels en koppen.
Bovenwerk  
Viola di Gamba 8’ Van Gruisen. C-H gecombineerd met Fluit dolce.
Fluit dolce 8’ Van Gruisen
Fluit travers 4’ Van Gruisen. In 1972 op een nieuwe kantsleep geplaatst C-H gedekt, rest open, cylindrisch
Salicet 4’ Van Dam
Woudfluit 2’ Van Gruisen
Nasard 1 1/3’ 1972, op de plaats van de Quintfluit 3’.
Carillon 2 sterk Van Gruisen. Vanaf g klein: 1 3/5 - 1.
Sesquialter 2 sterk D 1972, op de plaats van de Prestant 8’ disc..
Scherp 3 - 4 sterk 1972, op de plaats van de Fluittravers.
Clarinette 8’ Van Dam, doorslaand.
Pedaal  
Prestant 16’ C-H zink, expressions, veel overlengte, oorspronkelijk pijpen uit Julianakerk Scheveningen. Vanaf c klein transmissie uit Octaaf 8’.
Bourdon 16’ C-h0 hout, 1975 zeer kwinterende klank.
Octaaf 8’ Salicet van IJsselstein geperste labia, Duits fabrieks-pijpwerk met slagletterinscriptie G. pr. (Geigenprincipal) kernsteken zoveel als mogelijk was.
Bourdon 8’ Transmissie uit de 16’ zeer kwinterende klank vanaf c0 pijpwerk uit Scheveningen, kernsteken als bij Octaaf8’ overgang hout/metaal sterk hoorbaar.
Octaaf 4’ C-f0 cilindrisch, oud, vanaf fis0 Van Gruisenpijpen, trechtervormig.
Ruispijp 4 sterk De Koff 1943, uit IJsselstein C= 2 - 1 - 2/3 - 1/2 expressions in het twee-voets koor, wijde mensuur.
Nachthoorn 2’ De Koff 1943, uit IJsselstein wijd, met expressions.
Trompet 4’ uit Scheveningen, Julianakerk slagletterinscriptie Trp 8.
Bazuin 16’ 1975 fabriekstongwerk met houten stevels en metalen koppen.
  

 Reportage sloop orgel en orgelbalkon door Frits Kaan





Medewerkers van de orgelmakerij Steendam bezig met de demontage van het instrument

















Links een foto uit de beeldbank van het Drents Archief  tussen 1966 en 1969 Nr. AG08760 Rechts: ansichtkaart van na 1960


Foto: Geert Jan Pottjewijd




Foto interieur Schoterlandse kerk https://nl.wikipedia.org/wiki/Hervormde_kerk_(Heerenveen) 23-02-2022

 


Foto's van onbekende herkomst via Frits Kaan (05) (16)