Hoogersmilde, PKN-kerk "De Schakel" (Voormalige Hervormde kerk)

Opnamen d.d. 29 januari 2020 door G.J. Pottjewijd

J.S. Bach (1685-1750): Fuga in G BWV 576 B16, P8, O4, Q3, O2 en Mixt
Domenico Zipoli (1688-1726): Canzona H8', Fl 4'
Willem van Twillert: Bovenstem-zetting Psalm 98 Plenum
Joh. van Leeuwen (Organist St. Antonius Rotterdam: Preludium H8', V8' Later alleen V8'

Kerk
De kerk wordt gebouwd in 1844. Inwijding op 26-12-1844 (01)

Foto (08)




Provinciale Drentsche en Asser courant 17-01-1899


Provinciale Drentsche en Asser courant 07-04-1900

Orgel
1911: Aanschaf van een nieuw harmonium van het merk Mannborg bij Ansingh in Zwolle

Provinciale Drentsche en Asser courant 07-04-1911, 11-04-1911, 17-11-1911



Bijlagen van de Handelingen der Algemeene Synode der Nederlandsche Hervormde Kerk, ten Jare 1911




Foto uit de verzameling van Marcel Pelt. Is het een loos front voor het harmonium uit 1911?


1946
: J. Reil plaatst voor 5.000,- een gebruikt instrument uit het Kerkje aan de Zee op Urk (04) onder advies van Lambert Erné? en Willem Hülsmann?. Het was een oud orgel, uit Amsterdam afkomstig en in 1905 te Urk geplaatst. Het is niet zeker of dit een mechanisch of een pneumatisch instrument was. (04)
Voor een geschiedenis van dit instrument zie onderaan deze pagina.

Dispositie:
Bourdon 16' discant
Prestant 8" b/d
Holpijp 8'
Viola 8'
Celeste 8' discant
Prestant 4'
Roerfluit 4'
Quint 3' b/d
Cornet III
Tremulant x

Volgens het boek "Het kerkje aan zee, Urk 1986" is het orgel te Hoogersmilde gesloopt door Vierdag: "Zij namen mee wat bruikbaar was", herinnert oud kerkvoogd Wildeboer uit Hoogersmilde zich over deze gebeurtenis, "de rest werd verdeeld en opgeslagen, de grote pijpen op de peerdezolder. Daar hebben ze gelegen en m'n vader maakte er wel eens een afvoerpijpje mee. Als jongens konden we er prachtige gevechten mee houden, het leken wel speren, ze gooiden prima. Van het houtwerk heeft Visser nog een bed gemakt, maar zakte daar door. Waar echter de kern van dit oude en misschien historisch belangrijke instrument is gebleven, is helaas onbekend." (05)

1949: Ds. Spaling schrijft aan de Hervormde Orgel Commissie (HOC) dat het orgel er slecht aan toe is en roept de hulp in van de HOC. Volgens de brief zou het orgel oorspronkelijk uit een RK kerk in Amsterdam komen en in 1859 gebouwd zijn. De secretaris van de HOC geeft dit bericht op 29 oktober door aan D. Hendrikse van de HOC.
Van 24 oktober dateert een brief van de predikant van de hervormde kerk te Heerde aan ds. Spaling, waarin men antwoord geeft op een vraag van ds. Spaling over Johann Reil. De predikant weet niets negatiefs over Reil te melden. (11)


1950: Op 1 juli meldt Reil aan de HOC dat alleen de windlade van het orgel naar Heerde is vervoerd en daar gerepareerd is. Aanstaande maandag gaat de windlade weer retour kerk. Op 3 juli meldt ds. Spaling aan de HOC dat de orgelonderdelen in de kerk zijn aangekomen.
Op 8 juli meldt de HOC dat Lambert Erné het orgel zal inspecteren. De HOC schrijft op 8 juli aan Reil dat hij de HOC had moeten informeren over de werkzaamheden. Dan had er een inspectie in de werkplaats kunnen plaatsvinden. Hij loopt nu de kans dat de werkzaamheden zullen worden afgekeurd.
Op 18 juli doet ds. Spaling verslag van de staat van het orgel aan de HOC na de restauratie door Reil. Hij heeft het orgel een uur lang bespeeld en doet verslag van zijn ervaringen:
 - Windvoorziening: Functioneert goed en maakt weinig geluid. Wel hoorden hij een suizend geluid bij de Prestant 8'.
 - Windlade: De bij- en doorspraak is niet geheel verdwenen. Aan de Prestant 4' is niets gedaan.
 - Tractuur: Alle registers lopen nu licht. De toetsmecaniek ramelt niet meer. De toetsen liggen echter niet op een lijn.
 - Diversen: Deze werkzaamheden zijn uitgevoerd.
 - Pijpwerk: Er is inderdaad gestemd en geďntoneerd, maar er zijn nu alweer valse tonen aanwezig. De registers geven geen egaal geluid.
Slotconclusie: Er is aardig wat verbeterd, maar voldoende is het nog niet. Hij vergelijk de uitgevoerde werkzaamheden met het contract met reil van 14 april 1950.
Van deze brief is ook een getypt afschrift aanwezig in het archief.
Op 21 juli schrijft de HOC dat de brief van Spaling is ontvangen. De HOC zal het orgel nogmaals onderzoeken.
Op 12 december meldt ds. Spaling aan lambert Erné dat reil nog sateeds geen brief heeft ontvange van de HOC en dus geen reden heeft om iets aan het orgel te doen. (11)


1951: Op 4 januari schrijft de HOC aan Reil dat hun brief van 19 oktober blijkbaar niet is aangekomen. Ze sturen de brief nogmaals.
Op 13 maart schrijft de HOC aan ds. Spalink dat Reil niet heeft gereageerd op de brieven van 19 oktober en van 4 januari. De HOC raad Spalink aan bv. Flentrop een offerte te laten maken voor de werkzaamheden, die nog moeten worden uitgevoerd. Dan kan Reil in rechte worden aangesproken om deze herstelkosten te betalen.|
Op 7 juni meldt ds. Spalink aan de HOC dat reil op 31 mei langs is geweest om aanvullende werkzaamheden uit te voeren.
Op 22 augustus meldt de HOC dat na onderzoek bleek dat de windlade nog steeds bij- een doorspraak vertoond. De HOC raadt ds. Spalink aan reil per aangetekende brief hiervan op de hoogte te stellen. (11)

1953: De HOC informeert bij Ds. Spalink naar de stand van zaken in het verschil van mening met Reil. Deze brief wordt ook toegestuurd aan mr. A. de Jong te Mijnsheerenland. (11)

1961: Op 2 oktober stuurt Reil een brief naar de kerk met informatie over een mogelijk nieuw orgel. Hij biedt aan de eenklaviers types 6 en 10 of mogelijk een orgel op bestelling, die een wat langere levertijd hebben. (09)

1963: Men plaatst een advertentie in Trouw 7 december voor een gebruikt orgel. (10)


1965: Het orgel wordt vervangen door een electronisch orgel achter een schijnfront.

1970: Vierdag plaatst een positief dat in 1964 werd gebouwd voor de Hervormde Adventskerk in Amersfoort. Het orgel wordt ingewijd op 17 december 1970. (03)


Het Orgel 1970 mei blz. 146, Het Orgel 1971 april blz. 146


Klik op de afbeelding om een grotere versie te bekijken . Foto: Geert Koops

Dispositie (04):
Manuaal  C-f’’’ Pedaal C-d’
Prestant  4' Aangehangen
Holpijp  8'  
Roerfluit  4'  
Octaaf  2'  
Scherp II 1’  

Voor foto's tijdens een stembeurt van het Vierdag-instrument zie onderaan deze pagina.




Foto (08) Orgel met gesloten luiken

2007:
Al op op 25 januari 2007 werd al een onderzoek uitgevoerd wat de mogelijkheden waren het orgel vanuit de Gereformeerde kerk naar "De Schakel" over te plaatsen.
Onderstaand de stand van zaken:
Het instrument bleek wat afmetingen betreft prima op het balkon in de kerkzaal van het Kerkelijk Centrum “De Schakel" te passen. Het balkon is ruim genoeg, er is voldoende hoogte en de balustrade met onderslag is aan passen aan de nieuwe opstelling.
Er zullen ± 12 zitplaatsen komen te vervallen.
De vloer waarop het orgel moet komen te staan moet worden uitgevlakt. De verhogingen waar nu het Vierdag positief en de te verwijderen stoelen staan moeten worden verwijderd.
De trekstang boven de balustrade vergt aanpassingen aan het orgel. Het Vermeulen-orgel moet om deze trekstang heen worden gebouwd: het front er vóór, de rest er achter. Het vergt enkele aanpassingen aan de kas en binnenin verplaatsing van een rij pijpen.
De conclusie is dat overplaatsing goed mogelijk is, mits een aantal aanpassingen wordt uitgevoerd. Met name de klank zal doorgewerkt moet worden om in de nieuwe ruimte aangenaam te kunnen klinken.
Het instrument is erg vervuild. Dit is grotendeels gevolg van het ontbreken van een dak op de kas.
De orgelkas vertoont een aantal gebreken: scheuren in panelen, beschadigingen aan paneelomrandingen. In de raamwerken aan weerszijden van de kas is doek gespannen, in plaats van vaste panelen.
Bij de eerdere overplaatsing is de kas op een aantal plaatsen doorgezaagd. In constructieve zin is dit niet hersteld. Doordat de kas staat ingeklemd tussen de balkonvloer en het plafond doet het geheel steviger aan dan het op zichzelf is.
De bovenste profileringen aan de kap boven de speeltafel lijkt een nogal afwijkende maat te hebben. In het snijwerk zitten een aantal scheuren.
De speeltractuur functioneert goed.
De registertrekkers verschillen nogal qua trekkracht. Dit zal hoogstwaarschijnlijk het gevolg zijn van het wegslijten van de grafiet-glijlagen.
De windlade is in 1982 gerestaureerd door Mense Ruiter. Deze functioneert naar behoren.
Balg, regelaar en windmachine functioneren goed.
Er zijn enkele kleine lekkages waarneembaar in aansluitingen en bij pakkingen. Het systeem is niet erg geruisloos.
De houten pijpen zijn goed in orde, evenals overwegend het metalen binnenpijpwerk. Enkele kleine stemschades.
De frontpijpen zien er goed uit op enkele voetspitsen na, deze zijn ingezakt. (10)

Uit te voeren werkzaamheden voor overplaatsing:

2009: De Gereformeerde kerk in Hoogersmilde wordt gesloten en verkocht. Het orgel uit de voormalige Gereformeerde kerk zal worden overgeplaatst naar "De Schakel".



2012: Het orgel is door de orgelmaker Mense Ruiter verplaatst en gerestaureerd.


Krantenbericht uit de Neie Smildeger van 23 oktober 2012.
Het orgel is op 2 november 2012 weer in gebruik genomen.


2012
: Krantenbericht uit een nog onbekende krant

Foto's (Geert Koops) van het verplaatste Vermeulen-orgel:

Klik op de afbeelding om een grotere versie te bekijken


Klik op de afbeelding om een grotere versie te bekijken

Noten:
  1. Romein
  2. Volgens mondelinge overlevering werd het orgel geleverd door Ansingh en co. uit Zwolle
  3. Het orgel 1971 blz. 146. Adviseurs Willem Hülsmann en Adr. de Groot.
  4. E-Mail van Jaap Brouwer d.d. 29-12-2002 18:39
  5. E-Mail van Victor Timmer d.d. 1-5-2006
  6. E-Mail d.d 16-07-2012 van Jans Vrieling
  7. Boek:  S.v.d. Berg e.a., Het kerkje aan zee, Urk 1986 blz. 50 - 54 (Victor Timmer uit Leek wees mij op het boek)
  8. www: http://reliwiki.nl/index.php?title=Hoogersmilde,_Rijksweg_179_-_De_Schakel
  9. Archief Reil
  10. Onderzoek archieven door Jans Visscher uit Hoogersmilde
  11. Archief Lambert Erné - Universiteit Utrecht

Geschiedenis van het voormalige orgel dat werd aangekocht uit Urk (05)

1902: Orgel aangekocht uit Amsterdam en geplaatst op de kraak.

1905: Plaatsing boven de kansel

1927: Opdracht voor een restauratie aan G. van Leeuwen voor f. 575,-

1928: Werk uitgevoerd door W. van Leeuwen (daarbij ander klavier en toevoeging Vox Celeste 8 voor extra f. 145,-)

1929: idem reparatie trapmechanisme balg

1942: orgel door J. Reil uit de kerk verwijderd en in 1946 te Hoogersmilde geplaatst in een andere kas.

De dispositie te Urk:
Bourdon 16 D
Prestant 8 B/D
Holpijp 8
Viola 8
Celeste 8 D
Prestant 4
Roerfluit 4
Quint 3 B
Octaaf 2
Cornet 4 sdterk
Tremulant

Mechanisch en aangehangen pedaal

Foto's van dit instrument uit het boek: S.v.d. Berg e.a., Het kerkje aan zee, Urk 1986

Organist Johannes Oost
Organist Johannes Oost op de rechter foto




Trouw 02-11-1987 Klik op de afbeelding voor een vergroting


Foto's (Geert Koops) tijdens een stembeurt van het Vierdag-orgel uit de Schakel: