Zuidlaren, Ontmoetingskerk-Dennenoord



Bron: Zie literatuurlijst

Concerten

Discografie

1895: De “Vereniging tot Christelijke verpleging en verzorging van geestes- en zenuwzieken” te Den Haag (later Bennekom) richtte de Psychiatrische Inrichting Dennenoord,met in het begin 111 plaatsen (in het huidige Hoofdgebouw), op in de Noordelijke regio als 2e van de 5 regionaal over Nederland verspreide stichtingen.

1897: Ingebruikneming van de (oorspronkelijk rechthoekig gebouwde) Stichtingskerk voor patiënten én personeel van de gereformeerde gezindte. Later werd officieel een zelfstandige “Gereformeerde Kerk van Zuidlaren” aan de Stationsweg geïnstitueerd.

1901: Martinus Vermeulen (1859-1925) uit Woerden bouwt een orgel. Zoals vaker in het oeuvre van Vermeulen, maakt hij gebruik van ouder materiaal, in dit geval een chromatische windlade en metalen pijpwerk uit ±1870. De lade werd door Vermeulen vergroot met een kantsleep, waarop hij de Vox Celeste plaatste.
Toen het ziekenhuis zich een veel groter nieuw orgel van De Koff kon veroorloven, werd het Vermeulen-orgel in 1926 verkocht aan de Hervormde Oosterkerk te Groningen. Voor een verdere geschiedenis van dit instrument zie de website van de orgelmaker Sicco Steendam , die het orgel restaureerde. (01)

1927 of 1930?: In de tot 600 zitplaatsen uitgebouwde Stichtingskerk werd het Vermeulen-orgel afgeschaft en een nieuw, groter orgel gebouwd door de fa. De Koff te Utrecht onder advies van J.H. Besselaar, organist Laurenskerk Rotterdam. Dit orgel (pneumatisch, kegelladensysteem) had een warme, maar weinig doorzichtige klank. De organist zat met de rug tegen de hoofdwerkkast verscholen achter een gordijn.

Dispositie 1927/1930:

Manuaal I. C-a3 Manuaal II *   Pedaal. C-f1
1. Bourdon 16’ 11. Vioolprestant 8’ 22. Contrabas 16’
2. Prestant 8’ 12. Concertfluit 8’ 23. Zachtbas 16’ (uit 1)
3. Dubbelfluit 8’ 13. Viola d’Amour 8’ 24. Octaafbas 8’ (uit 2)
4. Dulciana 8’ 14. Aeoline 8’ 25. Cellobas 8’ (uit 5)
5. Viola di Gamba 8’ 15. Voix Celeste 8’ 26. Basfluit 8’ (uit 3)
6. Octaaf 4’ 16. Fluit dolce 4’ 27. Koraalbas 4’ (uit 6)
7. Orkestfluit 4’ 17. Violine 4’ 28. Bazuin 16’
8. Octaaf 2’ 18. Piccolo 2’    
9. Cornet V 19. Sesquialter II    
10. Cymbel V 20. Trompet Harmonique 8’    
* Het pijpwerk in de Crescendokast van C-a3 = 58 tonen werd uitgebreid tot C-a4 = 70 tonen.

Koppelingen: Man. I - Man. II; Man. I - Ped. ; Man. II - Ped. Suboctaafkoppel II-I; Melodiekoppel II-I; Bas-melodie II-I; Automatisch pedaal; Vrije combinatie; Tongwerk uitschakelaar; Rolzwel met aanwijzer; Zweltrede voor Man. II; Tremolo Man. II. Windaanwijzer. Drukknoppen voor P. - MF. - F. - Tutti - Oplosser. Het instrument werd vermoedelijk via De Koff door een Duitse firma geleverd.

1958: S. Welmers (vader van de organist en componist Jan Welmers) en organist van de kerk overlijdt. Zie onderstaand bericht uit het Nieuwsblad van het Noorden van 05-08-1961 en 21-07-1958


1967/'68: De fa. Flentrop te Zaandam (waarin de fa. De Koff intussen was opgegaan) verhielp de ergste door slijtage ontstane storingen; ook werden vier van de vele 8-voetsregisters een hogere voetmaat gegeven; tenslotte werd de Bazuin (groot octaaf; overigens transmissie) volledig tot 16voets tongwerk uitgebouwd. E.e.a. op advies van toenmalig Stichtingskerkorganist drs. P. den Hartog (Den Helder 1935, klinisch psycholoog op Dennenoord in Zuidlaren vanaf 1963 en psychotherapeut polikliniek Dennenoord te Groningen tot 1994). Inspeling van het vernieuwde orgel door Wim van Beek, organist Martinikerk Groningen. Orgelbouwer Flentrop waarschuwde overigens, dat er op den duur (te?) veel moest gebeuren en gaf in overweging om louter voor de samenzangbegeleiding een nieuw, kleiner orgel aan te schaffen. Duidelijk was, dat het Stichtingsbestuur van “Dennenoord” niet hoefde aan te kloppen bij Monumentenzorg voor subsidie: destijds waren niet-mechanische instrumenten uit de zogenaamde vervalperiode in de orgelbouw geheel uit de gratie.

Foto rechts: Geert Jan Pottjewijd

1974: Álgehele restauratie van het kerkgebouw met eigen (voornamelijk arbeidstherapie-) personeel o.l.v. dr. J.A. de Wilde (geneesheer-directeur), drs. J.W. Vlaanderen (geestelijke verzorging), dhr. H. Garst (hoofd gebouwendienst), dhr. B. Fransens (creatieve therapie/kunstschilder) en drs. P. den Hartog (contactpersoon orgel). Het benodigde aantal zitplaatsen was gedaald tot ruim 300 (nu tot 100).
Inzake het orgel kon het advies van de Gereformeerde Organisten Vereniging, o.a. inhoudende plafondverlaging met het oog op akoestiekverbetering, i.v.m. de prachtige kapconstructie geen genade vinden in de ogen van betrokkenen.
Er werd gekozen voor herstel van het bestaande type orgel met zijn eigen klank en mogelijkheden voor andere muziekliteratuur dan die uit de barokperiode, omdat deze al op zoveel schitterende orgels in het Noorden (de “orgeltuin van Europa”) op stijlgetrouwe wijze was uit te voeren.
Advieseur werd Feike Asma (Den Helder 1912 – 1984 Amsterdam), organist van de Grote Kerk te Maassluis, welke vanaf 1971 (restauratie orgel Gereformeerde Kerk) jaarlijks uitgenodigd werd door de Commissie Orgelconcerten Zuidlaren (secretaris/penningmeester Flip Jüch) in de Gereformeerde Kerk (nu: Laarkerk, P.K.N.) aan de Stationsweg. In overleg tussen orgelbouwer dhr. Fonteijn, orgelbouwer te Kampen, Wim Vlaanderen en Peet den Hartog werden de volgende werkzaamheden uitgevoerd:
De financiering van de orgelrestauratie kon gelukkig worden afgeboekt als groot achterstallig onderhoud.

1975: Inspeling orgel “Ontmoetingskerk” (waarin de Stichtingskerk “herdoopt” werd) door Piet van Egmond (Amsterdam 1912 --1982 Den Helder) op 23 september 1975. Feike Asma kon pas in december van dat jaar een inspelings-adventsconcert geven.

1977: Uitbreiding met een koppel I + II Sub en een koppel II Sub om de totaalklank toch enigszins op een 16-voets klank te baseren. De Hoofdwerk-superkoppel moest om technische redenen vervallen.

1979: Na het terugtreden van Fonteijn werd op advies van Feike Asma de fa. Pels & van Leeuwen de nieuwe orgelbouwer. Fonteijns garantieperiode werd, gezien de uitstekende kwaliteit van zijn werk, volledig overgenomen. Fonteijn had het orgel verbouwd vanuit de toen nog doorwerkende “neo-barok”-idealen van helderheid, doorzichtigheid en presentie door middel van hoge registers met het oog op polyfonie (barokperiode, Bach), en met de Prestant 8’ als basis van het Hoofdwerk.

1980: Uitbreiding van het pedaal op advies van Feike Asma met een trombone 8'. Dit register is een transmissie van de bazuin 16' en de schalmei 4'. De zwak en flets klinkende Cornet (C.F. al mogelijk vanaf fis-klein!) kreeg op het HW nieuwe pijpen (nu op verhoogde stok); de Quint 1 1/3’ op het Zwelwerk werd  Nasard 2 2/3’ en de (doorlopende) Sexquialter II sterk werd in de juiste prestantmensuur gemaakt.

1982: Toevoeging van een Tremulant op het Hoofdwerk. Ook werd een Gedekte Quint 10 2/3’ als transmissie bijgebouwd voor een akoestisch 32-voets effect.

1985: De koppel I - II Sub werd uitgebreid tot het laagste octaaf

1986: De Tremulant van het Zwelwerk werd vervangen door een nieuwe, zoals die van het Hoofdwerk, inclusief de hiertoe noodzakelijke versterking van de balgbodems.

1990: Het bezwaar werd erkend dat de Ontmoetingskerk geen multifunctionele akoestiek moet krijgen (lees: niet voor conferenties geschikt moet worden gemaakt); ons ideaal is de Ontmoetingskerk als Muziekcentrum Zuidlaren.

1992: De pijpen van het prestantenkoor werden een plaats opgeschoven (waardoor dus een iets grotere mensuur werd verkregen) teneinde de gewenste grotere grondtonigheid te bereiken. Ook werd de Bourdon 16’ weer vanaf het Hoofdwerk bespeelbaar gemaakt, waar vroegere experimenten in dezen te storingsgevoelig waren gebleken.

1993: De definitieve dispositie bereikt en aangepast registerbord aangebracht; zowel de gewone registers als die van de Vrije Combinatie genummerd i.v.m. concertpraktijk.

1995: Brief naar de gemeente Zuidlaren en provincie Drenthe voor behoud Ontmoetingskerk-en-orgel in het kader van Dennenoord Zuidlaren als “beschermd dorpsgezicht”. Tijdens concerten werd met het oog op de zichtbare verrichtingen van de organist het gebruik van T.V.monitoren ingevoerd m.m.v. electrotechnicus/koster Joop Willegers i.s.m. Jenne Berghuis (audio-visuele dienst GGZ-Groningen).

1996 (29 januari): bij het Notariaat Zuidlaren (mr. Klaas Wildeboer) akte gepasseerd “Stichting Orgel Ontmoetingskerk Zuidlaren” (S.O.O.Z.) als opvolger van de Commissie Orgelconcerten Zuidlaren. Zonder de nu zelfs officieel in het bestuur noodzakelijke penningmeester, Wim Zuidersma (accountancy, belastingen), werden bijv. fiscale problemen i.v.m. organistenhonoraria enz. voor leken te ingewikkeld.

1996: Door het opschuiven van de Trompet 8’ werd een transmissie tot Trompet 16’ gemaakt door toevoeging van 12 (i.v.m. ruimte: gedekte) pijpen voor het laagste octaaf.

1997 (zondag 13 oktober): viering 100 jarig bestaan Stichtings/Ontmoetingskerk.
Het kerkgebouw had geleidelijk ook een algemeen-muzikale betekenis gekregen: koorzang, orkestspel, kleine ensembles, jaarlijks het gevarieerde Cultureel Herfstboeket (Culturele Vereniging Zuidlaren), zelfs een uitvoering van het Concert voor orgel en orkest van Poulenc door Johan Beeftink.
Ook werd er in 1997 een  CD uitgebracht “Piet Wiersma speelt op het orgel in de Ontmoetingskerk te Zuidlaren (Dr.) Bach, Mendelssohn, Reger, Franck, Brahms, Boëllmann, Guilmant”: de bijdrage van “GGzGroningen locatie Zuidlaren” in het uit elke vestiging samengestelde kerstpakket. Alle 2825 personeelsleden en vrijwillig(st)ers der GGzGroningen kregen deze CD dus cadeau.

1998: Een extra solo-tongwerk naast de Hobo 8’ werd vaak gemist. De door oud-bestuurslid en organist Wim Opgelder gesuggereerde Clarinet 8’ bleek financieel niet haalbaar. Een gebruikte Engelse Hoorn 8’ (voordelig aangeboden uit voorraad Pels & van Leeuwen t.g.v. het eeuwfeest van Dennenoord) werd naar Vox Humana 8’ geïntoneerd en ingebouwd in het Zwelwerk.
Op het Pedaal werd op advies van Piet Wiersma het ontbrekende labiaal register Koraalbas 4’ (als transmissie) toegevoegd.
Piet Wiersma (Aduard 1946 – 2003 Amsterdam) - “Bach in Groningen” - beet in 1972 de spits af van de serie orgelconcerten (toen nog in de Gereformeerde Kerk) en heeft sindsdien elk jaar in Zuidlaren geconcerteerd. Hij gaf graag orgelles en studeerde vaak tot diep in de nacht in de verwarmde Ontmoetingskerk (in Drenthe!).

2006: Reeds langer werd voor romantische muziek de III-V sterke Mixtuur 1 1/3’ minder bruikbaar geacht bv. door Wim van Beek. Ook Lucas Lindeboom, in leven organist Michaëlskerk Zwolle, vond een Mixtuur 2’ veel bruikbaarder. Geuko Tiggelaar en Peet den Hartog waren tot hetzelfde eindoordeel gekomen: de Mixtuur 1 1/3’ “lag teveel bovenop” de rest van de registers. Tijdens de jaarlijkse grote stembeurt werd weglating van het hoogste “koor” der Mixtuur uitgeprobeerd, hetgeen toch niet helemaal bevredigend bleek. Tenslotte juichte ook Henk de Muinck (na Jur Kerssies al decennia lang hoofdorganist van de Ontmoetingskerk), om contra-expertise gevraagd, de voorgenomen wijziging van harte toe. Voor het vele meedenken in de afgelopen 27 jaar danken we speciaal onze onderhoudstechnicus en orgelstemmer dhr. Wim Molenaar en in hem de fa. Pels & van Leeuwen Kerkorgelbouw (directeur Peter van Rumpt, bedrijfsleider Jan Bambacht en intonateur Aart de Haan).

De “samengestelde vulstem”  Mixtuur III – IV – V sterk repeteerde voorheen op:

C-groot (III) c-klein (IV) c1 (IV) c2 (V) C3 (V)
         
1 1/3’ 2’ 2’ 2/3 4’ 4’
1’ 2’ 2’ 2 2/3’ 2 2/3’
2/3’ 1 1/3’ 1 1/3’ 2’ 2’
  1’ 1’ 2’ 2’
      1 1/3’ 1 1/3’
Nieuwe samenstelling:

C-groot (III) c-klein (IV) c1 (IV) c2 (V) c3 (V)
         
2’ 2’ 2/3 4’ 5 1/3’ 5 1/3’
1 1/3’ 2’ 2 2/3’ 4’ 4’
1’ 2’ 2’ 2 2/3’ 2 2/3’
  1 1/3’ 1 1/3’ 2’ 2’
      2’ 2’
Jaap Kroonenburg, organist Grote Kerk Maassluis, speelt op zaterdag 15 juli 2006 de “nieuwe” Mixtuur in. 
Het prestantenkoor is hierdoor verrijkt met een echt stralende “klankkroon”. Dit qua dispositie voltooide instrument heeft mede door zijn 39 registers (32 sprekende stemmen incl.7 transmissies) de allure van een middelgroot orgel gekregen.

Organisten die in Zuildaren hebben geconcerteerd: Een onvolledige en niet-alfabetische opsomming van organisten in de afgelopen 31 jaren: Feike Asma, Piet van Egmond, Piet Wiersma (ook enkele leerlingenconcerten), Klaas Jan Mulder, Charles de Wolff, Herman van Vliet, Wim van Beek, Jaap Kroonenburg, Everhard Zwart, Jan Luth, Johan Beeftink, Jan J. van den Berg, Jaap Zwart, Margreeth C. de Jong, Erwin Wiersinga, Wim Opgelder, Henk de Muinck, Harry de Groot, Peter den Hartog, Piet Rippen, Jan Welmers, Gijsbert Lekkerkerker, Jan Zwanepol, Gerard Legierse, Jan van Westenbrugge, Lucas Lindeboom, Sietze de Vries, Theo Jellema, Sander van Marion, Martin Mans, Willem Hendrik Zwart, André Knevel, Wout van Andel, Willem van Twillert e.a.


Foto: Geert Jan Pottjewijd

Huidige dispositie: 
Hoofdwerk C-a3   Winddruk 85mm
Bourdon 16' 1927/1975  
Prestant 8' 1927/1975 12 pijpen uit 1927 in het front + binnenpijpewerk van de oude octaaf 4' uit 1927
Roerfluit 8' 1975 In plaats van de oude Dubbelfluit 8'
Octaaf 4' 1975  
Fluit 4' 1927  
Quint 2 2/3' 1967  
Octaaf 2' 1975  
Mixtuur III-V 1975/2006  
Cornet V disc. 1980 Vanaf fis
Trompet 16' 1975 Transmissie van de trompet 8' met in het laagste octaaf 12 gedekte pijpen
Trompet 8' 1975  
Tremulant      
Zwelwerk C-a3   Winddruk 80mm
Principaal 8' 1927/1975 Bas van de vroegere Synthematophon 8'+ vroegere Prestant 8' van Manuaal I
Holpijp 8' 1975 In plaats van de Concertfluit 8'
Gamba 8' 1927 Heette vroeger Aeoline 8'
Celeste 8' 1927  
Prestant 4' 1967  
Flute Dolce 4' 1927  
Nasard 2 2/3' 1927 Uit de sesquialter genomen
Woudfluit 2' 1927  
Scherp IV 1975 In plaats van de cymbel
Sesquialter II  1927/1980 In 1980 gedeeltelijk verniewd
Hobo 8' 1975 Vroegere Trompet Harmonique 8' met nieuwe schalbekers
Vox Humana 8' ? Oud register (Oorspronkelijke Engelse Hoorn) uit voorraad van Pels & van Leeuwen
Tremulant      
Pedaal C-f1   Winddruk 90mm
Subbas 16' 1927/1975 Vroegere Bourdon 16' van het Hoofdwerk
Contrabas 16' 1927  
Gedekte Quint 10 2/3' 1983 Transmissie van de subbas 16'
Octaaf 8' 1975 Transmissie van de contrabas 16'
Gedekt 8' 1975 Transmissie van de subbas 16'
Koraalbas 4' 1975 Transmissie van de subbas 16'
Bazuin 16'  1927/1967  
Trombone 8'  1980 Transmissie van de Bazuin 16' en de schalmei 4'
Schalmei 4' 1975  

Koppels:
 Hoofdwerk + Zwelwerk
Hoofdwerk + Zwelwerk sub
Pedaal + Hoofdwerk
Pedaal + Zwelwerk
Zwelwerk subkoppel
Speelhulpen:
 Eén vrije combinatie
Vaste combinaties: p, mf, f, tutti)
Generaal Crescendo trede
Zwelkasttrede
Oplosser
 

Opnamen:
CD/LP Organist Componist  
CD Piet Wiersma J.S. Bach Gigue, Fuge in G (BWV577)
Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit
    Mendelssohn Prelude en fuga in c (opus 37-1)
    Franck Pièce Heroïque
    Brahms Schmücke dich o liebe Seele (opus 122-5)
    Reger Straf mich nicht in deinem Zorn (opus 67-37)
Lobe den Hernn, den mächtigen König (opus 67-24)
Jesu meine Freude (opus 67-21)
    Boëlmann Prière a Notre Dame uit de Suite Gothique
    Guilmant Sonate nr. 4 in d (opus 61)

Foto: Geert Jan Pottjewijd

Literatuur:

Schrijver Boek of tijdschrift Omschrijving
Peet den Hartog CD-boekje  
Wim Opgelder Brochure Het orgel in de Ontmoetingskerk-Dennenoord te Zuidlaren   
De bovenstaande brochure werd verkregen via Wim Opgelder, organist te Borger.

Noten:

  1. E-Mail van Jaap Brouwer d.d. 25-08-2003
  2. E-Mails d.d. 12 en 13 juli 2006 met de geschiedenis van dit instrument (ZieWord-Document) door Peet den Hartog. Op deze informatie is een groot gedeelte van de informatie op deze pagina gebaseerd.

Foto: Wim Zuidersma