Veenhuizen, Rooms-Katholieke kerk

Informatie over de kerk

Bron: Victor Timmer een 'Drents' orgel in Noord-Brabant: Over het laatste werk van de orgelmakers Timpe in Veenhuizen Artikel uit de bundel "Abraham zien en andere artikelen over het orgel" voor de 50ste verjaardag van Gerard Verloop.

1822: Na zich reeds eerder te hebben gevestigd te Frederiksoord, stichtte de Maatschappij van Weldadigheid in 1822 een kolonie in de buurtschap Veenhuizen (ten noordwesten van Assen), waar 3000 ha woeste grond werd aangekocht om te ontginnen. Deze nieuwe kolonie was bestemd voor vondelingen en wezen, waarvan er in 1823 meer dan 2000 arriveerden uit Amsterdam, het jaar daarop gevolgd door bejaarden en vervolgens ook bedelaars. Het zou een eufemisme zijn te beweren, dat de nieuwe bewoners er een zedelijk hoogstaand leven op na hielden, ook niet nadat de Staat in 1859 de Maatschappij had overgenomen. De diverse rapporten kenschetsten de toestand eerder als allerbedroevendst. Het is hier echter niet de plaats daarop in te gaan. Ten behoeve van de geestelijke noden der bewoners werden in 1825-1826 twee kerken gebouwd. De fraaie achtkantige Hervormde kerk en een Rooms-katholieke kerk, welke laatste was gewijd aan Hiëronymus Aemilianus (vader der wezen). In beide gebouwen stond aanvankelijk geen orgel. In 1856 plaatste Petrus van Oeckelen in de Hervormde kerk het orgel, dat J. A. Hillebrand in 1821 had vervaardigd voor de Hervormde kerk te Akkrum. Daar was het vervangen door een nieuw Van Oeckelen-orgel, evenals het Hillebrand-orgel voorzien van een loos rugwerkfront.

1835:
De Rooms-katholieke statie schafte zich reeds twintig jaar tevoren een orgel aan. Daartoe was in mei 1835 een contract gesloten met de Groninger orgelmakers J.W. Timpe & Zoon, dat voorzag in de bouw van een éénklaviers orgel met als dispositie:
Prestant 8'
Holpijp 8'
Fluit 4'
Mixtuur  

Volgens het bewaard gebleven bestek (zie bijlage) was op de lade plaats gereserveerd voor de registers Bourdon 16', Octaaf 4' en Fluit 2'. Vermeldenswaard is ook de opmerking over het klavierbeleg. Aangezien van de zijde der Maatschappij geen steun viel te verwachten, moest voor het merendeel van de bouwkosten (525 gulden) een beroep worden gedaan op vrijwillige bijdragen. De Naamlijst die men daartoe in 1836 liet rondgaan bracht ruim 425 gulden op.
Hoewel volgens het contract het orgel uiterlijk 1 november 1835 gereed zou moeten zijn, werd het eerst vijf maanden na dato in gebruik genomen. Voor de examinatie werd aangezocht C. Meijboom, van 1822 tot zijn dood in 1858 organist van de Hervormde kerk te Assen (2). Deze meende echter te moeten bedanken: "uit hoofde ik geene genoegzame kennis van het mechanique van het werk, hebbe, en neemt men iets aan te beoordeelen dan moet men het een Zoo wel als het ander volgens het geweten naar waarheid kunnen doen" (3). Een opmerkelijk blijk van zelfkennis, waaraan zich ook tegenwoordig nog sommige or~anisten zouden mogen spiegelen ! Wie in zijn plaats eventueel het orgel heeft geexamineerd is onbekend. De ingebruikneming moet hebben plaats gevonden op 3 april 1836 (4).
Het is niet bekend wie na opheffing van de firma Timpe het onderhoud overnam en in 1842 en 1843 kleine reparaties uitvoerde voor f12,-, resp. f19,-.

1845-1873:
Of het orgel bevredigend functioneerde valt mogelijk te betwijfelen, gezien het feit dat reeds in 1845 een grote reparatie werd uitgevoerd voor maar liefst f 450,-
Het is niet precies vast te stellen, waaraan dit bedrag werd besteed: Mogelijk is het instrument voorzien van een aangehangen pedaal (waarover in het contract uit 1835 niet was gerept) en dateert de Octaaf 2' uit dat jaar. In ieder geval verscheen in de dispositie een Salicet 4' op de plaats van de Mixtuur. Ook werd het orgel verfraaid met vleugelstukken, zoals blijkt uit één der Memoriales:
"Reparatie orgel f 450,- Een paar vleugels aan het orgel f 19, het schilderen daarvan f 15; het aanzetten ervan f 8 ". In daaropvolgende jaren is geregeld sprake van kleine reparaties: 1848: f1. 23,83 , 1849: reparatie en stemmen f1. 43,85 , 1850: idem f1. 16,25 , 1851: f1. 9,75. In 1852 wordt naast een bedrag van f1. 7,32 ook nog eens extra uitgegeven voor reparatie f1. 75,82 , plus f1. 1,50 voor een ijzeren tree aan het orgel".
De dispositie op dat moment is niet precies bekend: Broekhuyzen omschrijft het instrument slechts als een "acht voets werk", zonder de dispositie te vermelden (5). Een inventaris uit 1855 spreekt van "een orgel met vijf registers, op de zyden met loofwerk versierd"(6). Ook in de volgende jaren worden steeds kleine reparaties verricht, zonder dat daarbij een orgelmaker wordt genoemd.

1873:
In september 1873 stemt de Leeuwarder orgelmaker C. B. Adema het orgel (7); een maand later doet hij dit ook in de Hervormde kerk en wijzigt hij bovendien de dispositie van het Timpe-orgel: De Salicet 4' wordt vervangen door een Viola 8' (met C-B als Quintadeen 8'). Tevens wordt het klavierbeleg opnieuw genageld. De totale, onkosten (f 80,-) zijn later vergoed door de Rijksbetaalmeester. In de Kerkrekening staat verder nog genoteerd: "31 oct. Bij de herstelling en vernieuwing van het orgel verblijfkoste en twee wagens voor den Heer Adema f 3,50 Aan W₁Lukassen verblijfkosten van den knecht f 2,50".

1874:
Ook in december 1874 verrichtte Adema een stembeurt (voor f 25,-); hij werd daartoe per rijtuig van het station in Assen afgehaald ! En passant stemde hij ook de piano's van de directeur en de apotheker van de Rijkswerkinrichtingen.

1893:
In later tijd kwam het onderhoud terecht bij de orgelmaker N. S. Leyser (8) te Zutphen, zoals bleek in 1893: In dat jaar werd een nieuwe kerk ingewijd, die evenals de pastorie eigendom werd van het Rijk. Dit gold ook voor de inventaris van het kerkgebouw, echter met uitzondering van het orgel! Vermoedelijk was het Rijk hiervoor afgeschrikt door de hoge verplaatsings- en reparatiekosten van het instrument. Het is trouwens de vraag of de beoogde werkzaamheden ook echt nodig waren. Vermoedelijk zag Leyser in de overplaatsing een goede gelegenheid voor wat extra werk. Dit klinkt ook door in een brief van pastoor Dorresteyn aan de Aartsbisschop te Utrecht (9):
"( ) Monseigneur, de groote reparatie en schoone verbetering die nodig worden geoordeeld schijnen te komen van de orgelmaker, die jaarlijks op kosten van het Rijk moet stemmen. Het komt mij echter voor ( ) dat het orgel, zoals het nu is, met eene kleine reparatie best zal voldoen voor de nieuwe kerk".
In een bijschrift wordt opgemerkt, dat het orgel op kosten van het kerkbestuur zal worden overgeplaatst en gerepareerd. Wat de door Leyser gewenste werkzaamheden inhielden, blijkt uit een brief van ruim twee weken later, als de Aartsbisschop wordt gevraagd de overplaatsing te subsidiëren. Daarbij citeert pastoor Dorresteyn uit een brief van Leyser:
"De vermoedelijke waarde van het orgel is f 600 tot f 700, zonder verplaatskosten (inclusief verplaatsing f 900,-) ( ) En het orgel te vergroten met Bourdon 16 vt en Prest. 6 vt en blaasbalg te veranderen voor de som van f 600 en zoude het orgel het orgel uitstekend voldoen".
Niet lang daarna deelde Leyser mee, dat de verplaatsingskosten f 200,- zouden bedragen, met hulp van drie timmerlieden uit het Gesticht. Een blaasbalgverandering was niet nodig, wel adviseerde hij het orgel te laten vergroten. Twee weken later ging hij akkoord met de overplaatsing voor het genoemde bedrag. Naar aanleiding van deze zaak noteerde pastoor Dorresteyn: "jammer dat het orgel niet door de staat is overgenomen, maar het speelt nog best".

1894:
Er werd een reparatie toegestaan aan D.Ansingh & Co. uit Zwolle (10).

1904:
Tien jaar later bleek het orgel "zeer bouwvallig" te zijn geworden. Brieven van pastoor Fock aan "Utrecht" maakten melding van twee offertes voor herstel. Daarvan had het door Leyser ingediende plan de volgende inhoud:
"Volgens mededeling van den Heer Leyser orgelfabrikant te Zutphen, zal het orgel in de R.K.Kerk binnen korten tijd geheel onbruikbaar zijn, wanneer niet eenige noodzakelijke reparatien van het instrument geschieden. Deze reparatien zijn door bovengenoemden als volgt gespecificeerd:

(Indien alle werkzaamheden tegelijk zouden kunnen worden uitgevoerd, zou er een korting van 10 % worden gegeven)

Daarnaast was ook een offerte ingediend door Naaml. Vennootschap D. Ansingh & Co. te Zwolle, welke o.a. het volgende omvatte: "Voor herstel 2 mensen 3 weken bij werk meubel schilderen plusminus een week". Verder vermeldde het plan:
Schoonmaak, pijpen weer 'stemmend maken', nieuw celluloid klavier, herstel blaasbalg, alles tezamen met het verhelpen van resterende mankementen voor de som van f 325 - f 385. Bovendien zou tijdens de restauratie gratis een flink harmonium in de kerk worden geplaatst. Laatstgenoemde firma ontving de opdracht en niet Leyser, namens welke orgelmaker blijkbaar W. K. Beukema uit Groningen als vertegenwoordiger optrad.
Aangezien de parochie bovengenoemde kosten niet zou kunnen opbrengen, werd toestemming gevraagd het orgel te mogen overdragen aan het Rijk, dat de benodigde financiën wel wilde verstrekken. De Aartsbisschop stemde hiermee in, mits de Staat zou instaan voor reparatie en verder onderhoud. Op 22 november 1904 vond ten overstaan van de Asser notaris D. A. M. de Fremery de gratis overdracht plaats van het orgel aan de Staat der Nederlanden, vertegenwoordigd door Mr. J. P. H. Gallee, directeur van de Rijkswerkinrichtingen, onder voorwaarde dat de nieuwe eigenaar het orgel "in volkomen bruikbaren staat laat herstellen en blijft onderhouden, zoodat het voortaan weder ten behoeve van den dienst in bedoelde Roomsch Katholieke Kerk kan worden gebruikt" (11).

Aangezien de financiële administratie van de Rijkswerkinrichtingen over de volgende decennia in later tijd is gesaneerd, zijn er vrijwel geen verdere lotgevallen bekend uit de volgende periode.

1953:
Wel weten we, dat het orgel in 1953 grondig werd nagezien door een "gedetineerde-orgelbouwer"(!); twee jaar later volgde nog een reparatie en werd een windmotor geplaatst.

1960:
In 1960 werd het orgel gedemonteerd en overgedragen aan de Rijksinspecteur voor Roerende Zaken. Het instrument werd opgeslagen in één van de ruimten van de Gevangenpoort te 's-Gravenhage. Voor Veenhuizen betekende de verhuizing van het Timpe-orgel geen vooruitgang: Ter vervanging werd een orgel van Standaart geplaatst, afkomstig uit een theater in Tilburg. (15)

Foto's 01, 02 vanuit http://www.kerkeninbeeld.nl

Aangehangen pedaal C-e¹.

2003: Bovenstaand theaterorgel wordt door leden van de NOF (Nederlandse Orgel Federatie) op dit moment gerestaureerd. Er wordt een Vox Humana toegevoegd. Een accordeon register en verder metallofoon/xylofoon van hout en nog wat slagwerk zoals trommel/castagnettes/sleebells/tamboerijn. Het wordt weer een kompleet bioscooporgel voor het geven van concerten. (17)

2009:  Restauratie door de gebr. Van der Meulen, met in een later stadium inschakeling van een orgelmaker voor de intonatie. (18)

1963-1967: (Halsteren)
Foto rechts uit de orgelencyclopedie deel 1819-1840 blz. 333
Na decennia lang voor allerlei doeleinden te zijn gebruikt kreeg de eeuwen oude St.Martinuskerk te Halsteren weer een kerkelijke bestemming: Na gerestaureerd te zijn werd het gebouw in 1962 in gebruik genomen door de Hervormde Gemeente ter plaatse. Van het interieur, dat opnieuw moest worden ingericht zijn bijna alle onderdelen van elders afkomstig, zoals o.a. een fraaie 17e eeuwse kansel (12).
Ook een orgel ontbrak en dit probleem werd opgelost door de aankoop van het voormalige orgel uit Veenhuizen (13). De officiële aankoop vond plaats medio mei 1963. Het instrument (inmiddels reeds naar Halsteren overgebracht) zou moeten worden gerestaureerd met Rijkssteun onder advies van Dr. M. A. Vente en daarna worden geplaatst op een nieuw ontworpen balkon. Begin mei van dat jaar had de firma K. B. Blank & Zn te Utrecht reeds een plan ingediend voor de algehele restauratie naar de oorspronkelijke toestand. Op dat moment was de dispositie als volgt:

Na bestudering van de windlade (waarbij bleek dat originele boringen met stroken leer waren dichtgeplakt) en het pijpwerk, kon worden vastgesteld, dat de plaats van de Viola oorspronkelijk bestemd was voor een 1-2 sterke vulstem ("Quint 2 2/3' bas en Sesquialter 2 sterk discant"). Zoals destijds meer gebruikelijk was, heeft men wel een technisch onderzoek uitgevoerd, maar vond men blijkbaar het opstellen van een historisch rapport van minder belang. Naar de aldus uit bovengenoemd onderzoek herkende 'oorspronkelijke staat' zou het instrument worden terug gebracht. Tot het moment van voltooiing van dit werk maakte men zolang gebruik van een Mignon unit-orgel van Verschueren

De restauratie van het Timpe-orgel vond plaats op de voor die tijd gangbare 'harde' wijze: Er werd een geheel nieuwe windvoorziening aangelegd met een nieuwe windmotor en een kleine spaanbalg onder de lade; tractuur en registratuur werden geheel vernieuwd (met o.a. een zwevend opgehangen wellenraam), de lade werd grondig gerestaureerd en aan twee zijden voorzien van een trekvrije mahonieplaat, in de pijpstokken werd een verend sleepsysteem aangebracht (telescoophulzen) en verder werden o.a. de ventielen waar mogelijk smaller en spitser gemaakt.
Ook het pijpwerk werd grondig gerestaureerd en in de 'oorspronkelijke' toestand teruggebracht, o.a. door het verwijderen van alle niet-originele intonatiekunstgrepen (zoals bijv. kernsteken); bij het opnieuw intoneren (van zowel het oude, als het nieuwe pijpwerk) zou worden afgezien van het toepassen van kernsteken. De bestaande toonhoogte zou blijven gehandhaafd.
Hoewel volgens het restauratieplan het werk eind 1964 voltooid zou kunnen zijn, duurde het tot 1967 voor het instrument weer in gebruik kon worden genomen.

Sindsdien is de dispositie (in ladevolgorde) (14):

• Klaviatuur aan de linkerzijde van het orgel (vanuit de kerk gezien); manuaalomvang: C - f"', staartklavier met relatief korte toetsmaat; eiken
• Ondertoetsen met genageld ivoorbeleg, ebbenhouten boventoetsen.
• Omvang aangehangen pedaal: C - f.
• Pijpopstelling op de lade: Grootste pijpen aan de zijkanten, naar het midden aflopend; C-kant aan klavierzijde.
• De vaas op de middentoren van de grenenhouten kas is nieuw bijgemaakt.

Hoewel de restauratie technisch gezien naar de toen gangbare eisen goed is uitgevoerd, is het totaal resultaat zeker niet representatief voor het werk dat de firma Blank tegenwoordig aflevert: Daarvoor is met name de samenhang tussen oud en nieuw pijpwerk te gering, waardoor het instrument zich al te weinig als eenheid presenteert. Afgezien daarvan vormt het gerestaureerde orgel natuurlijk wel een aanzienlijke verbetering in vergelijking met het unit-orgel van Verschueren, dat overigens een nieuw onderdak vond in een psychiatrische inrichting ter plaatse.
 

Noten:

1. Tenzij anders vermeld, zijn de in dit artikel verwerkte gegevens ontleend aan het parochie-archief, dat op 4 en 5 januari 1979 werd geraadpleegd. Het bevond zich op dat moment in ongeordende toestand ter plaatse. Inmiddels is het in bewaring gegeven bij het Rijksarchief te Assen en aldaar geïnventariseerd. Gegevens over het Ontstaan van de kolonie werden verder nog ontleend aan:-J.Griepink, Beknopte geschiedenis van de parochie Sint Hieronymus Aemilianus te Veenhuizen, 1826 - 1976, z.pl., z.j. -J.L.Terwen, Het Koningrijk der Nederlanden, Gouda 1858, p. 676.
Mededeling van dhr. W. D. v. d. Kleij te Emmen.
3. Parochie-archief, brief van C. Meijboom aan pastoor Bruuns, d.d. 30 maart 1836.
4. RA Groningen, archief Bisdom Groningen, dossier Veenhuizen, brief van pastoor Dorresteyn, d.d. 4 februari 1893 (met bijschrift d.d. 17 februari 1893).
5. Mededeling van dhr. W.D.v.d.Kleij te Emmen.
6. Bron: Zie noot 4.
7. Gegevens over de werkzaamheden van C. B. Adema werden mij verstrekt Ton van Eck te Voorburg.
8. Mogelijk familie van A. B. Leyser (van 1877 - 1884 pastoor te Veenhuizen) ? S. Leyser was waarschijnlijk verwant met één van de firmanten van de Maastrichtse firma Pereboom & Leyser. Van hen betrok N. S. Leyser complete orgels, zoals de instrumenten te Brummen (St.Andreaskerk, 1894) en vermoedelijk ook Oosterbeek (St.Bernulphuskerk, 1901, sinds 1923 in de R. K. kerk te Steggerda).
9. Zie noot 4.
10. Een piano- en orgelhandel te Zwolle, opgericht in 1875 (mededeling van dhr. W. D. v. d. Kleij te Emmen).
11. Een afschrift van de daarbij opgestelde acte van overdracht berust bij de administratie Hoofddirectie Gevangeniswezen te Veenhuizen (Met dank aan dhr. Mulder voor het verstrekken van een copie).
12. Naar gegevens ontleend aan:
    Frans Jespers, Repertorium van orgels en orgelmakers in Noord-Brabant tot omstreeks 1900, 's-Hertogenbosch 1983, p. 117.
    Wies van Leeuwen, Langs de oude Brabantse kerken (Westelijk Brabant), Baarn 1976, p. 108 - 109.
13. Gegevens betreffende de aankoop van het orgel en het restauratieplan van de fa. K. B. Blank & Zn. werden verstrekt door dhr. J. Coppoolse te Halsteren. Enige aanvullende informatiè werd verder nog verstrekt door dhr. J. M. H. Broeders te Oosterhout.
14. Naar gegevens van Frans Jespers te Voerendaal.
15. Mededeling van dhr. W. D. v. d. Kleij te Emmen.
16. Informatie van Frits Kaan via een E-Mail d.d.wo 13-11-2002 12:33. Hij heeft zijn informatie uit het boek van drs. M.R. Hillebrandie-Meijer: "Kerken in Drenthe".
17. Informatie van  Bert Scheepstra uit Assen via E-Mail d.d. ma 21-4-2003 13:38
18. Informatie van Pieter van herwaarden per mail d.d. 30-7-2009

Engels koororgel:
Het orgel staat opgesteld in het koor van de kerk, tegenover het theaterorgel. Het is in 1843 gebouwd door de Engelse orgelbouwer Thomas J. Robson in een neo-gotische kas. Bevat twee klavieren en een vrij pedaal. Het is het begeleidingsinstrument van het Roder Jongenskoor. (16)