Hoogeveen, Gereformeerde Hoofdstraatkerk


Foto: Geert Jan Pottjewijd

Kerk
De gemeente werd gesticht in 1835 en kreeg in 1841 een kerkgebouw aan de Hoofdstraat. Verbouwingen vonden plaats in 1849, 1887,1904, 1964 en 198?.

1875 of 1877?:
In de voorganger van het huidige kerkgebouw werd in 1875 of 1877 een orgel geplaatst door de firma P. v. Oeckelen en Zn. te Haren.

1904/1905: Er wordt een nieuwe kerk gebouwd en het van Oekelen-orgel wordt voor f 160,- verkocht naar Noordscheschut, waar het wordt geplaatst in de eveneens in 1904 gebouwde gereformeerde kerk aan de huidige Drostenraai. Een nieuw orgel werd aangekocht uit Antwerpen. Het aangekochte orgel wordt door Proper uit Kampen in de kerk geplaatst. Het aangekochte orgel was afkomstig uit de kerk van de Zusters Annunciaten, die na de val van Napoleon door Koning Willem I aan de protestanten, veelal Lutheranen van Duitse afkomst, was geschonken. (Deze kerk is nog steeds in gebruik en staat aan de Lange Winkelstraat 5). Deze Lutheranen lieten in 1846 door Bernard Dreymann een orgel bouwen. Op de duur was men niet meer tevreden over het orgel, omdat door het orgel het zicht op het prachtige raam in de voorgevel van de kerk werd belemmerd. Men besloot een nieuw orgel te laten bouwen, dat het raam wel zichtbaar liet. Voor het oude orgel werd een koper gezocht Dat was in 1905. Het contact met Hoogeveen werd tot stand gebracht door Hinderk Bos uit Wildervank. De heer Bos en zijn familie waren 1) rijk, 2) uitzonderlijk vrijgevig, 3) verknocht aan de Gereformeerde kerken en 4) bezeten van liefde voor orgels en orgelmuziek. Deze vier eigenschappen hebben enkele fortuinlijke gevolgen gehad voor de kerk van Wildervank, maar ook voor die van Rotterdam, waarheen twee leden van de Bos-familie in 1882 resp. 1906 verhuisden. Zij schonken zowel in Wildervank als in Rotterdam veel geld voor de bouw van kerken en orgels. Zo kon in Rotterdam de Nieuwe Zuiderkerk tot stand komen (1914-1916). Eén van de kostbaarste gereformeerde kerken ooit gebouwd. Hinderk Bos gaf er persoonlijk nog het geld voor een orgel bij cadeau. Dat werd met 4 klavieren, 64 stemmen en 5415 pijpen het grootste orgel, waarover ooit een gereformeerde kerk heeft kunnen beschikken. (De kerk is in 1968 afgebroken en het orgel is toen verplaatst naar de Grote Kerk van Doesburg). De heer Hinderk Bos beschikte over veel connecties, veel informatie en veel kennis. Samen met de Brusselse organist Bernard ten Cate bemiddelde hij met succes tussen Antwerpen en Hoogeveen. De koop kwam rond voor de somma van 1800  Belgische franken, toen ongeveer zeshonderd gulden. Het instrument werd in een schip geladen en kwam ondanks enig geharrewar met de fiscus over de verschuldigde invoerrechten, ongemoeid en ongeschonden aan in Hoogeveen, waar het in de splinternieuwe kerk werd ingebouwd. Bij de ingebruikneming van het instrument op vrijdag 18 augustus 1905 waren meer dan 1000 belangstellenden aanwezig. Men had er Bernard ten Cate, organist van de Nederlandse Evangelische kerk te Brussel, voor laten overkomen. Hij was in 1903 prijswinnaar voor orgelspel geweest aan het Koninklijk Conservatorium in Brussel en bracht een aantal orgelwerken van diverse meesters ten gehore. Daaronder de Marche Solennelle van Mailly, waarin de krachtige klank van het volle werk uitnemend uitkwam. Iedereen was enthousiast. De avond werd besloten met een collecte voor de armen, terwijl de krant waaraan deze informatie ontleend is - De Standaard van 22 augustus 1905 -haar lovende berichtgeving afsloot met een "Soli Deo Gloria".
Zie voor de historie van het Dreymann ook de website van de Protestantse kerk in Antwerpen.
In het boek van Achim Seip over de orgelbouwer Dreymann is een reconstructie te vinden van de oorspronkelijke dispositie:

Hoofdwerk C-g''' Nevenwerk C-g''' Pedaal C-c'
Bourdon 16' Salicional 8' Subbass 16'
Principal 8' Grossgedackt 8' Octavbass 8'
Viola da Gamba 8' Principal 4' Violonbass 8'
Grossgedackt 8' Spitzflöte 4' Octavbass 4'
Quinte 6' Flageolet 2' Posaunenbass 16'
Octave 4' Krummhorn 8'    
Kleingedackt 4'        
Octave 2'        
Cornett V        
Mixtur III-V        
Trompete 8'        

Koppelingen: Manuaal I - Manuaal II; Pedaal - Manuaal I; Pedaal - Manuaal II.


Provinciale Drentsche en Asser courant 28-08-1905



Door op de afbeelding te klikken wordt de afbeelding vergoot, zodat de tekst goed te lezen is.

Onderstaand een aantal documenten vanuit Antwerpen rond de aanschaf van het Dreymann instrument.
Hieruit blijkt de grote bemoeienis die Hendricus Bos uit Wildervank had met de aanschaf van dit instrument.
Deze doumenten kreeg ik via mail toegestuurd door Dick Würsten uit Antwerpen. (05)


Klik op de afbeelding om een grotere versie te bekijken .
Kerkenraad Hoogeveen meldt aan Antwerpen dat men heeft besloten het orgel aan te schaffen. Er is nog discussie over de prijs. Voorgesteld wordt het verschil te delen. Handmatig aangetekend: Laatste prijs is 1800 franc


Klik op de afbeelding om een grotere versie te bekijken.
Bos meldt vanuit Veendam aan Antwerpen dat men om te accepteert.


Klik op de afbeelding om een grotere versie te bekijken .
"De ondergetekenden verklaren van de administratie der Protestantsche Gemeente Lange Winkelstraat 5 te Antwerpen te hebben aangekocht het orgel, staande ter plaatse, voor de som van achttien honderd franc, onder beding dat de toelevering? zal plaats vinden tusschen 25 april en 15 mei eerstkomende


Klik op de afbeelding om een grotere versie te bekijken .
Brief van de predikant van Antwerpen van 2 april 1905 aan Hendricus Bos.


Klik op de afbeelding om een grotere versie te bekijken .
Koopcontract gedateerd op 4 april 1905.


Klik op de afbeelding om een grotere versie te bekijken .
Brief van 6 april 1905. Hendrikus Bos heeft het koopcontract ontvangen en stuurt het getekend weer terug.


Visitekaartje Hendricus Bos

hoogev07d.jpg (37103 bytes)

Onderaan deze pagina nog een foto, een reconstructie foto en een ontwerptekening van het orgel in de Antwerpen-situatie

1919: De organist van de kerk publiceerde in december 1919 een artikel in het tijdschrift "Het Orgel" een artikel waarin het aantal malen dat psalmen werden gezongen werd vermeld.


1942/1943: Op 21 juli 1942 vraagt de kerk aan Reil een prijsopgave te doen van de kosten voor het stemmen van beide orgels in Hoogeveen. Op 23 juli 1942 geeft Reil de globale kosten van stembeurten, omdat hij beide orgels in Hoogeveen niet kent. Op 5 augustus geeft de kerk aan Reil door hoeveel registers beide orgels hebben. Op 10 augustus 1942 schrijft Reil wat de kosten zijn verbonden aan het stemmen van de orgels in de Gereformeerde kerken. Op 4 september 1942 verstrekt de kerk de opdracht voor de stembeurten aan Reil. Op 7 september 1942 bedankt Reil de kerk voor de opdracht om de orgels te gaan stemmen. Op 7 januari 1943 (blz. 01 en 02) geeft de kerk aan Reil de dispositie van het Dreymann-orgel door en vraagt wat de kosten zijn van een restauratie en de uitbreiding met een modern electrisch derde klavier met 8 stemmen. (12)


1952: Het instrument wordt door Reil uit Heerde uitgebreid met een derde klavier. Dit derde klavier wordt geplaatst in het tot nu toe loze rugpositief.

Dispositie na de werkzaamheden van Reil:

Hoofdwerk   Bovenwerk   Rugwerk   Pedaal  
Quintadena 16' Salicionaal 8' Bourdon 8' Subbas 16'
Prestant 8' Holfluit 8' Quintadena 8' Octaafbas 8'
Roerfluit 8' Prestant 4' Prestant 4' Gedektbas 8'
Octaaf 4' Fluit 4' Quint 2 2/3' Octaaf 4'
Quint 2 2/3' Nazard 2 2/3' Flageolet 2' Octaaf 2'
Octaaf 2' Nachthoorn 2' Terts 1 3/5' Fagot 16'
Mixtuur III-V Scherp III Kromhoorn 8'    
Trompet 8' Quint 1 1/3'        
    Vox Humana 8'        
    Tremelo          

1960: De kerkenraad vraagt op 20 januari aan Reil om het orgel dat jaar 2x te stemmen voor de prijs vanf 45,=. (12)

1962: Reil levert n.a.v van een bespreking op 9 oktober op 12 oktober een plan (blz 01, 02, 03 en 04) om het orgel in de te moderniseren kerk te verplaatsen en te voorzien van een nieuwe orgelkas.enigszns aan te passen:
- Bovenwerk: Fluit 4' vervangen door een gedekte fluit, Vox Humana door een Schalmei
- Rugwerk Terts 1 3/5 en Quint 2 2/3 te combineren tot een Sesquialter en op de plek van de Terts een Scherp III toevoegen
- Pedaal : Fagot 16' vervangen door een Bazuin 16
Op 17 oktober komt een aanvullend Brief van Reil waarin de offerteprijs f 1100,= lager uitkomt door lagere houtprijzen en opslag van een deel van het orgel in Hoogeveen.
De offerte wordt niet uitgevoerd. G.A.C. de Graaf krijgt in 1964 de opdracht. (12)


Tekening door Reil van het nieuwe orgelfront. Klik op de tekening voor een vergroting (12)

1964:
In dit jaar wordt het kerkinterieur rigoreus gemoderniseerd. De orgelbouwer G.A.C. de Graaf (Amsterdam 1928- Toledo (Spanje)2013) uit Amsterdam bouwt een nieuw orgel in een nieuwe kas en van de oorspronkelijke registers werden alleen de Subbas 16', Salicional 8' en de Super-octave 2' overgenomen.

2000: Restauratie door Pels en van Leeuwen.

Huidige Dispositie:

Hoofdwerk   Bovenwerk   Rugwerk   Pedaal  
Prestant 8' Salicionaal (1846) 8' Bourdon 8' Prestant 16'
Roerfluit 8' Holpijp 8' Prestant 4' Subbas (1846) 16'
Octaaf 4' Octaaf 4' Quintadeen 4' Octaaf 8'
Gedekte fluit 4' Roerfluit 4' Gemshoorn 2' Gedekt 8'
Quint 2 2/3' Nasard 2 2/3' Sesquialter II Octaaf 4'
Octaaf (1846) 2' Nachthoorn 2' Scherp IV Ruispijp III
Mixtuur IV-V Quint 1 1/3' Kromhoorn 8' Bazuin 16'
Cornet (2000) V Cimbel III     Schalmei 4'
Trompet 8' Musette 8'        
    Tremelo          

 

Het orgel na de restauratie van 2000
Huidige situatie orgelkas

Bronvermelding

  1. De Bazuin (1877)no 28, 13-7-1877.
  2. Het Orgel (1904-1905)no 11/7 en no 12/4. Het orgel kostte f. 2000, -. Het bedrag werd opgebracht uit vrijwillige bijdragen van de gemeente.
  3. Het programma van het orgelconcert was als volgt:
    1. Marche Solennelle van Alphons Mailly.
    2. Psalm 150 vers 1 en 2.
    3. Cantilene Pastorale van Bernhard te Cate.
    4. Carillon van Samuel de Lange.
    5. Psalm 43 vers 3 en 4.
    6. Thema en Variaties van A. Hesse.
    7. Fantasie van Callaerts.
    Het orgel (1904-1905)no 11/5. Z. Tadema, organist van de Hervormde kerk te Assen, was registrant bij het orgelconcert en hij vond dat een Trompet 8’op het Hoofdwerk wenselijk was. Het concert werd bijgewoond door 1100 mensen. De Mixtuur (1985)no 51/34: In 1905 kreeg de Protestante kerk in Antwerpen een orgel van de firma Walcker.
  4. De Orgelvriend (1967)no 6/5 en (1976)no 3/25. G. A. C. de Graaf schrijft in de brochure "In Chordis et Organo": Kast afromosia frontpijpen roodkoper, spotted 75%; 5 koppels hand/voet bediening.
  5. E-mail d.d. 18-05-2013 van Dick Würsten
  6. E-mail d.d. 20-05-2013 van Dick Würsten
  7. Tijdschrift De Veenmol 1994-II Het orgel van de Hoofdstraatkerk door J.L Havingha
  8. Tijschrift: De Standaard van 22 augustus 1905 - aanwezig in de bibliotheek van de Theologische Universiteit te Kampen
  9. Boek: Steensma en Van Swigghem Honderd vijftig jaar Gereformeerde Kerkbouw" van - o.a. blz.Blz 192-193
  10. Boek: Achim Seip Die Orgelbauwerkstatt Dreymann in Mainz/Orgelbau-Fachverlag Rensch Lauffen a.N. / ISBN 3-921 848-21-0.
  11. www: http://reliwiki.nl/index.php?title=Hoogeveen,_Hoofdstraat_95_-_Hoofdstraatkerk
  12. Archief Reil

Áfbeeldingen van het orgel in de Antwerpen situatie: (06)


Foto uit 1888 op een moment dat de kerk in rouw is vanwege het overlijden van een bevriend staatshoofd: Kaiser Wilhelm I van Duitsland


Reconstructiefoto door Dick Würsten op basis van bovenstaande foto en een foto van het front zoals het in Hoogeveen stond.


Orgelkasontwerp door Dreymann van een gelijksoortig instrument te Leeheim.