Hoogeveen, Gereformeerde Hoofdstraatkerk

In 1877 plaatst Van Oeckelen een orgel in de in 1841 gebouwde kerk. In 1886 ontstaat een nieuwe kerk als gevolg van de Doleantie. Beide kerken fuseren in 1899, waarna er in 1904 een nieuw kerkgebouw wordt neergezet. In deze nieuwe kerk plaatst Jan Proper in 1905 een orgel dat in Antwerpen is aangekocht via bemiddeling van de familie Bos uit Veendam. Het instrument is in 1846 gebouwd door de Duitse orgelmaker Dreymann. Het orgel wordt in 1952 vergroot tot een drieklaviers instrument door de ingebruikname van het tot dan toe loze rugpositief.
Bij de modernisering van de kerk in 1964 bouwt G.A.C. de Graaf een nieuw drieklaviers orgel met gebruikmaking van enig pijpwerk uit het oude orgel. In 1981 wordt volgt een restauratie door Mense Ruiter. Dit proces verloopt moeizaam, omdat het orgel veel te compact is gebouwd. In 1999/2000 restauraureert Pels & Van Leeuwen het orgel. In 2025 wordt de kerk verkocht aan de gemeente Hoogeveen voor de vestiging van een bibliotheek.

1835
De kerkelijke gemeente wordt gesticht in 1835 en krijgt in 1841 een kerkgebouw aan de Eerste Wijk, de huidige Hoofdstraat.
In 1886 vindt de Doleantie plaats en scheidt een aantal gelovigen zich af van de Hervormde Kerk in Hoogeveen. Dit leidt tot de bouw van de Westerkerk in 1887. De kosten van de kerkbouw zijn f 6.190,- inclusief een kosterwoning en de inventaris.
Beide gemeenten fuseren in 1899 tot de Gereformeerde Kerk en in 1904 wordt op de plek van de kerk uit 1841 een nieuwe kerk gebouwd.
De verontrusten die tussen 1899 en 1904 uit de Gereformeerde Kerk waren getreden, hebben zich verenigd als christelijke gereformeerden en hebben nog geprobeerd de Westerkerk te kopen, maar dat mislukte. De kerk is daarna in 1915 verkocht en voor verschillende doeleinden gebruikt. In 1948 is de kerk afgebrand. (07)


Links de Westerkerk en rechts de huidige Hoofdstraatkerk. (07)

1860:
Aanstelling van onderwijzer J.F. de Vries als voorzanger en voorlezer. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (04-09-1860).

1877
Orgelmaker van Oeckelen en Zn. plaatst een orgel. Op 17 juni volgt de in gebruikname. Onderwijzer H. Hammeka wordt organist. Hij krijgt hiervoor ontheffing van Gedeputeerde Staten. De kerkenraad bedankt Van Oeckelen in een advertentie voor de 'nette aflevering van het orgel in 't kerkgebouw dier gemeente, welk orgel zeer zuiver van toon is en in alle opzichten volkomen tot genoegen van den kerkenraad is afgewerkt.' Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (12-06-1877), (09-07-1877), (10-08-1877), De Bazuin jaargang 25, 1877, no. 28 (13-07-1877).

1900
Organist H. Hammeka leidt een aantal organisten op, die in naburige plaatsen organist worden. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (11-09-1900).

1904
Op de plaats van de oude kerk aan de Hoofdstraat wordt een nieuwe kerk gebouwd. De preekstoel uit de Westerkerk wordt overgeplaatst naar de nieuwe kerk. Over het orgel wordt het volgende gezegd: Op de gaanderij tegenover den predikstoel is een ferme ruimte opengelaten, om daarin over, naar wij hopen, niet al te langen tijd, een fraai orgel te kunnen plaatsen. kennende de groote offervaardigheid der gemeenteleden, eene offervaardigheid waaraan zoowel de kleinen in de wereld als de grooten blijmoeidig en op onbekrompen wijze meedoen, zal het zich wel niet lang laten wachten.' Zie  Provinciale Drentsche en Asser courant (27-12-1904).

1905
Door vrijwillige bijdragen is het mogelijk een gebruikt orgel te kopen uit Antwerpen. Het orgel zal geplaatst worden door orgelmaker Jan Proper.
Onderhandelingen om het orgel uit de vorige kerk aan de Gereformeerde Kerk van Noordscheschut te verkopen stranden. Men bood f 150,-. De verkoop gaat niet door. (11)
Een artikel in het tijdschrift De Veenmol (1994-02) suggereert dat de koop voor f 160,- wel zou zijn gerealiseerd. (12)
Er wordt een bestaand orgel gekocht uit de kerk van de Zusters Annunciaten te Antwerpen.  Deze kerk wordt na de val van Napoleon door koning Willem I geschonken aan de protestanten, veelal lutheranen van Duitse afkomst. In deze kerk wordt door orgelmaker Bernard Dreymann  in 1846 een orgel gebouwd. Zie Provinciale Drentsche en Asser courant (10-04-1905), Het Orgel (1905 april).
Op een gegeven moment is men niet meer tevreden met het orgel, omdat het zicht op het prachtige raam in de voorgevel van de kerk door het orgel wordt belemmerd. Men besluit een nieuw orgel te laten bouwen, dat het raam zichtbaar laat. Voor het oude orgel wordt een koper gezocht. Het contact met Hoogeveen wordt tot stand gebracht door Hinderk Bos uit Wildervank. Deze familie is ook betrokken bij de aanschaf van de Walcker-orgels in Wildervank en de Zuiderkerk in Rotterdam.
Hinderk Bos bemiddelde samen met de Brusselse organist Bernard ten Cate tussen Antwerpen en Hoogeveen. Het orgel wordt gekocht voor 1800 Belgische franken, toen ongeveer zeshonderd gulden. Het instrument wordt gedemonteerd en per schip vervoerd; ondanks juridische complicaties met de fiscus over verschuldigde invoerrechten, arriveert het in Hoogeveen, waar het door Jan Proper in de nieuwe kerk wordt geplaatst.
Bij de ingebruikneming van het instrument op vrijdag 18 augustus zijn meer dan 1000 belangstellenden aanwezig. Bernard ten Cate, organist van de Nederlandse Evangelische Kerk te Brussel, verzorgde de inspeling. Zie Het Orgel (1905 augustus), Provinciale Drentsche en Asser courant (21-08-1905), (28-08-1905), De standaard (22-08-1905), Het nieuws van den dag: kleine courant (23-08-1905), Nieuwe provinciale Groninger courant (29-08-1905),  Het Orgel (1905 september) met een verslag door organist Tadema uit Assen. Z. Tadema was registrant bij de ingebruikname en hij vond dat een Trompet 8’ op het Hoofdwerk wenselijk was.
Het programma van het orgelconcert:
1. Marche Solennelle van Alphons Mailly.
2. Psalm 150 vers 1 en 2.
3. Cantilene Pastorale van Bernhard te Cate.
4. Carillon van Samuel de Lange.
5. Psalm 43 vers 3 en 4.
6. Thema en Variaties van A. Hesse.
7. Fantasie van Callaerts.

De avond werd besloten met een collecte voor de armen.

Dispositie bij de ingebruikname:

Manuaal I	Manuaal II	Pedaal
Bourdon 16'	Salicional 8'	Subbas 16'
Principal 8'	'Flute 8'	Principal bas 8'
Fluit 8'	Superoctaaf 4'	Posaune 16'
Grosz gedact 8'	Flageolet 2'
Cello 8'	Hobo 8'
Gamba 8'
Octaaf 4'
Octaaf 2'
Mixtuur
Cornet

Koppeling Manuaal I en II
Pedaalkoppel met Manuaal I
In het boek van Achim Seip over de orgelbouwer Dreymann is een reconstructie te vinden van de oorspronkelijke dispositie: (03)

Foto links: nr. 173 ca. 1910 (13) Foto midden: (06) Foto rechts nr. 5160 (13)


Foto links: nr. 0174 Interieur 1905 (13) Foto rechts: nr. 0180 ca. 1910 (13)

Dispositie na de werkzaamheden van Reil:

Het werk kan niet vóór januari 1980 beginnen vanwege een tussentijds binnengekomen opdracht. (08)


Schets uit het archief van MR. Klik op de afbeelding voor een vergroting.

1978
De orgelcommissie schrijft op 13 maart dat de kerkenraad akkoord is gegaan met het voorstel van MR.
Op 11 april dankt MR voor het verlenen van de opdracht. MR neemt aan dat de werkzaamheden voor de vervanging van de Trompet 16' en de nieuwe windmachine uitgevoerd kunnen worden omdat deze werkzaamheden zijn inbegrepen bij het genoemde bedrag.
In mei schrijft de Classis Hoogeveen dat ze akkoord gaan met de interpretatie van MR van 11 april.
Op 1 juni stuurt MR een offerte en een werkomschrijving. Ook wordt het contract meegestuurd. (08)

1980
Op 22 juli wordt door de eigen organist Martin Groenewold een concert gegeven. Op het programma staat dat het laatste concert voor de restauratie wordt gegeven op 29 juli.
Van 30 oktober dateert een notitie door MR van de bestaande dispositie en de nieuwe dispositie. (08)

1981
Op 5 februari beschrijft MR een aantal gebreken die aan het licht zijn gekomen tijdens de werkzaamheden.
- De ladeboringen zijn vooral in de discant voor alle stemmen te klein.
- De lade- en sleepboringen zitten vaak niet passend boven elkaar. Dit moet gecorrigeerd worden.
- De onderkant van het cancellenraam is niet vlak waardoor ventiellekkage ontstaat. De ventielopeningen moeten worden gevlakt en de ventielen van nieuw vilt en leer worden voorzien.
- Een groot aantal cancellen is lek. Dit is gecamoufleerd met opgespijkerde stukken triplex. De lekkage moet worden gedicht met stroken leer.
- Het leer van de pulpeten van het Hoofdwerk is grotendeels vergaan en moet worden vervangen door loden pulpeten.
- Het vervangen van de houten pijpen van de Holpijp en Roerfluit is niet nodig omdat ze op de nu herstelde lade genoeg wind krijgen.
Op 9 februari wordt de derde termijn in rekening gebracht vanwege voortgeschreden werkzaamheden.
Bovenstaande extra werkzaamheden resulteren in een kostenverhoging van f 8.600,- en een besparing van f 2.800,-.
Uit een rekening van Stinkens van 8 april blijkt dat er nieuw pijpwerk is geleverd voor een Roerfluit 4', Quint 2 2/3', Mixtuur 1 1/3', Cornet V en een Bazuin 16' inclusief de houten stevels.
Op 29 april specificeert MR in overleg met organist Martin Groenewold enkele werkzaamheden:
- Het vervangen van de Nasard 3' van het Bovenwerk door een nieuw exemplaar met een wijdere mensuur.
- Het aanbrengen van een nieuwe pneumatische tremulant voor het Bovenwerk.
- Het verhelpen van het probleem met het rammelende pedaal
- Het verstevigen van het manuaal van het Hoofdwerk, dat op veel plekken is gescheurd. (08)

198x:
Van na 1981 stamt een kort overzicht van de historie van het orgel van onbekende hand met aan het einde de volgende zin: 'Het orgel is het mooiste instrument in de Gereformeerde Kerken in Nederland.' Daarboven staat handgeschreven: 'toe maar!'. (14)

1986
Op 14 augustus bedankt Achim Seip voor het leveren van informatie voor zijn onderzoek naar de orgelmaker Dreymann. Hij stuurt een artikel over het Dreymann-orgel van de Onze Lieve Vrouwe ter Rijk Claren in Brussel. (14)

1990
Op 15 maart brengt Pels & Van Leeuwen een offerte uit op basis van een bezoek aan het orgel op 14 maart in aanwezigheid van organist Martin Groenewold.
Als de Prestant 16' samen met de Bazuin 16' wordt gebruikt zakt de wind in. De oorzaken zijn: te kleine windmachine, te krappe windkanalisatie, te kleine drosselkleppen, te geringe opening ventielkleppen en een lekkende westaflex-slang naar de Bazuin.
Het voorstel van Pels & Van Leeuwen:
- nieuwe windmachine
- nieuwe kanalisatie
- grote drosselkleppen
- aanbrengen van stuiten op de ventielen
- westaflex slangen vervangen door loden conducten.
De kosten hiervoor worden geschat op f 12.561,-.
Andere voorstellen:
Herintonatie van de Bazuin 16': f 8.932,24.
Restauratie houten pijpen van de Roerfluit en de Holpijp: f 3.851,25 Indien nieuw: f 5.036,25.
Restauratie van de windladen van het Hoofdwerk en Bovenwerk: f 101.791,50. (14)

1992
Op 2 april schrijft de Orgelbouwadviescommissie van de Gereformeerde Organisten Vereniging (GOV) dat er nog geen reactie is ontvangen op de opgestuurde overeenkomst voor een restauratieadvies van 27 november 1991.
Op 1 mei wordt een getekende overeenkomst naar de GOV opgestuurd. Er wordt verzocht ook te kijken naar het orgel in de Zuiderkerk.
Op 30 mei 1992 schrijft Achim Seip dat zijn dissertatie over de orgelmaker Dreymann dit jaar wordt afgerond. Is er in Hoogeveen belangstelling voor het boek?
Op 2 juni brengen Arend Jan Gierveld en Jean Telder op basis van een bezoek op 26 mei een rapport uit. Het rapport stelt dat ´het orgel is onmiskenbaar van de hand van orgelmaker G.A.C. de Graaf en zal rond 1960 zijn gebouwd'. Op de dag van het bezoek waren er geen gegevens over het orgel beschikbaar.
Pijpwerk: is voornamelijk van orgelmetaal met een redelijk hoog tinpercentage. De Prestant 16' van het Pedaal is van koper. Zinken pijpwerk komt voor in de Octaaf 8' en Octaaf 4' van het Pedaal en een aantal bekers van de Trompet 8'. Het pijpwerk van de Subbas 16' en het groot octaaf van de achtvoets fluiten is van hout.
Windvoorziening: De Ventus-windmachine heeft genoeg capaciteit. Het orgel heeft geen balgen, maar regulateurs.
Windladen: alle mechanisch.
Het pijpwerk is goed onderhouden. Het orgel is wel toe aan een schoonmaakbeurt. De windvoorziening verdient geen schoonheidsprijs. Vooral de windvoorziening van het Pedaal is niet nauwgezet uitgevoerd. De windladen zijn niet meer winddicht. De pulpeten zijn aan vervanging toe. De mechaniek dient opnieuw te worden ingeregeld. 'Qua aanleg is de mechaniek echt een kind van zijn tijd. Echt soepel zal het orgel nooit te bespelen zijn.' Het verende systeem van de registerslepen is duidelijk aan vervanging toe.
De adviseurs zien geen reden de windmachine te vervangen zoals Pels & Van Leeuwen in 1990 adviseerden. Er is een makkelijke oplossing, die niet wordt gespecificeerd. Na het verbeteren van de windvoorziening van het Pedaal zal de klank van de Bazuin verbeteren. Het bedrag voor de herintonatie wordt dan ook te hoog geacht. De bedragen voor herstel van het houten pijpwerk en de windladen zijn juist ingeschat. Aangeraden wordt ook offerte aan te vragen bij twee andere orgelmakers.
Op 26 juni stuurt de GOV een offerteaanvraag naar Fama & Raadgever en naar Pels & Van Leeuwen.
Op 26 juli brengt Pels & Van Leeuwen een offerte uit voor een restauratie op basis van een bezoek aan de kerk, samen met de adviseurs en de organist van de kerk. In de offerte wordt gesteld dat er veel materiaal uit het vorige orgel is hergebruikt: windladen van Hoofdwerk, Bovenwerk en Rugwerk en het grootste gedeelte van het pijpwerk. De pedaalladen, een gedeelte van het pijpwerk en de mechaniek zijn van G.A.C. de Graaf. 'De technische staat van het orgel is slecht'. Daarna volgt er een beschrijving van de onderdelen van het orgel en de geconstateerde mankementen. De restauratie wordt begroot op een bedrag van f 234.976,50. Er zijn stelposten voor het verplaatsen van een regulateurbalg en nieuwe trompetbekers voor f 7.931,25, een nieuwe windmachine voor f 3.008,- en een post voor twee nieuwe tremulanten voor f 1.345,38. (14)

1993
De offerte van Fama & Raadgever dateert van 21 augustus. De orgelmaker excuseert zich voor het te laat inzenden. De restauratie wordt begroot op f 230.686,-.
Op 15 september schrijft de orgelcommissie aan het moderamen over de slechte toestand van het orgel. Er is op 2 juni 1992 een orgeladvies uitgebracht door de GOV. De orgelmakers Pels & Van Leeuwen en Fama & Raadgever hebben offertes uitgebracht voor een restauratie. Er moet een beslissing worden genomen voor het laten uitvoeren van een restauratie van circa f 240.000,-. Als er geen maatregelen worden genomen zullen de reparatiekosten steeds verder toenemen. Voor de financiering dient een orgelfonds te worden ingesteld. (14)

1994
Op 12 januari stuurt de GOV een nota van f 1.043,92 voor het uitgebrachte advies.
Op 19 april dankt de orgelcommissie het moderamen voor de gelegenheid om op 21 april een uitleg te komen geven over het orgel. Aanwezig zullen zijn Jean Telder en Arend Jan Gierveld van de GOV, organist W. Oostenbrink en Bram van Dijk als voorzitter van de orgelcommissie. De waarde van het orgel wordt geschat op minstens f 800.000,-. De kosten van een volledige restauratie zullen uitkomen op f 247.500,-.
Op 7 november schrijft de orgelcommissie aan de GOV dat er wegens een onverwacht tekort voorlopig geen geld is voor het uitvoeren van een restauratie.
Op 28 november stuurt de GOV een nota voor het advieswerk van f 988,88. In deze nota zitten ook de kosten voor de eindkeuring van het orgel in de Zuiderkerk verdisconteerd. (14)

1996
Op 29 juni verschijnt er een artikel in het kerkblad Kerkespraak over de geschiedenis van het orgel en de restauratieplannen.
Op 9 september informeert Bram van Dijk van de orgelcommissie Arend Jan Gierveld van de GOV over de laatste ontwikkelingen. Op 18 september zal er een informatieavond worden georganiseerd over de plannen met het orgel. In de pauze zal Jean Telder het orgel bespelen.
Er spelen een aantal vragen:
- Is een gedeeltelijke restauratie mogelijk
- Welke werkzaamheden zijn er in 1982 uitgevoerd?
- Waarom geen andere orgelmaker benaderen?
- Luidsprekerorgel?
- Enkele gemeenteleden hebben een voorkeur voor de orgelmaker Sicco Steendam.
Voor de informatieavond wordt een toelichting geschreven. Er is inmiddels f 50.000,- beschikbaar. Er dient nog een groot financieringsgat te worden opgevuld. Via een formulier kan men een bedrag doneren aan het orgelfonds.
Op 21 september verstuurt de GOV een nota van f 825 voor het uitgebrachte advies.
Op 1 oktober schrijft A. Hoven uit Hoogeveen een brief aan de kerkenraad over de geplande restauratie. Hij is er niet van overtuigd dat een restauratie de beste oplossing is. Hij is van mening dat nieuwbouw beter is. De restauratie van 1980 kostte f 84.000,- en werd voornamelijk op wens van de organist besteed aan een uitbreiding van het orgel. De verbetering van het orgel kwam daarbij in het gedrang. Nu één orgelmaker zich heeft teruggetrokken, lijkt het Hoven een goed idee nog een orgelmaker uit te nodigen voor een offerte.
Op 24 oktober schrijft Bram van Dijk aan Gierveld dat er ondertussen al f 126.000,- beschikbaar is in het orgelfonds. Hij vraagt de mening van Gierveld over de brief van dhr. Hoven. Is het mogelijk de lezing van Gierveld op de informatieavond op schrift te krijgen?
Op 16 november beantwoordt Gierveld een brief van Bram van Dijk. Gierveld is blij dat de actie zo goed loopt. (14)

1997
Op 3 december wordt de GOV om een volledig advies gevraagd.(14)

1998
Op 18 februari schrijft Van Vulpen dat het niet mogelijk is het Van Vulpen-orgel van de Opstandingskerk uit Eindhoven in Hoogeveen te plaatsen en dat het niet verantwoord is een offerte te maken voor de restauratie van het orgel van G.A.C. de Graaf. Een investering van tussen de f 250.000,- en f 300.000,- is niet verantwoord omdat de aanleg van het orgel hiervoor niet goed genoeg is. Het is beter om te zoeken naar een kwalitatief gebruikt of nieuw instrument.
Op 11 maart dankt MR voor het verzoek een offerte voor een restauratie uit te brengen. Op 18 februari is het orgel samen met de adviseurs Gierveld en Telder onderzocht.
Op 22 juni biedt Pels & Van Leeuwen op verzoek van de GOV een gebruikt instrument aan. Het betreft een Van Leeuwen-orgel uit 1959 met Hoofdwerk, Rugwerk en zelfstandig pedaal met 18 stemmen. Aankoop en plaatsing van het orgel vergt een bedrag van f 241.950,-.
Op 28 november beschrijft de orgelcommissie voor de CvB de stand van zaken rond de restauratie. Er liggen offertes van Pels & Van Leeuwen en van Mense Ruiter. De offertes zullen op 1 december worden besproken met de adviseurs Gierveld en Ezinga. Daarna kan een keuze worden gemaakt voor een offerte en kan een gemeenteavond worden belegd. Op dit moment is er nog een tekort van f 35.000,-.
Op 16 december stuurt MR een verder uitgewerkte offerte.
Het onderzoek van het instrument is zeer lastig vanwege de slechte toegankelijkheid en de zeer compacte bouw.
Het orgel is een verzameling onderdelen van diverse makelij en uit verschillende bouwperiodes. Dit geldt met name voor het pijpwerk.
Onderhoud en stemmen is uiterst moeizaam vanwege de slechte toegankelijkheid. De windvoorziening met veel kleine regulateurbalgen geeft geen rustige soepele wind. Door de compacte bouw zijn andere oplossingen echter niet mogelijk.
Een structurele verbetering is in de huidige situatie niet mogelijk. Wel kan het functioneren van mechaniek, klaviatuur en windvoorziening worden verbeterd. (08) (14)

Plattegrond van het orgelbalkon (klik op de afbeelding voor een vergroting)

1999
Op 12 januari schrijft de orgelcommissie dat ze na overleg met de beide adviseurs aan de kerkenraad en de CvB hebben voorgesteld om aan Pels & Van Leeuwen de opdracht te geven het orgel te restaureren voor een bedrag van f 304.750,-. In de brief is een verantwoording te vinden hoe deze beslissing tot stand is gekomen.
Op 26 januari vergadert de orgelcommissie. In het gespreksverslag worden alle vragen geïnventariseerd die beantwoord moeten worden als wordt besloten dat de restauratie doorgaat.
Op 25 februari wordt een gemeenteavond gehouden waarin Gierveld de plannen voor de restauratie toelicht.
Op 31 maart wordt met de GOV een overeenkomst gesloten voor een volledig advies.
Op 16 december brengt de GOV de advieskosten voor 1999 in rekening. (14)

2000
Op 17 juli zijn de werkzaamheden zo ver gevorderd dat de derde termijn in rekening gebracht kan worden.
Op 6 september stuurt Pels & Van Leeuwen een planning van de uit te voeren werkzaamheden. De montage is gepland in de weken 36-39 en de intonatie in de weken 40-42. De oplevering is gepland in week 44.
Op 19 oktober wordt de vierde termijn in rekening gebracht.
Op 4 november worden de uitnodigingen verstuurd voor de officiële ingebruikname op zaterdag 25 november. De drie eigen organisten Wim Oostenbrink, Rina van Opstal en Johan Schelhaas zullen de samenzang begeleiden en orgelbespelingen verzorgen. Adviseur Arend Jan Gierveld zal een toelichting geven op de restauratie. Zie ook het programmaboekje van de ingebruikname.
Op 27 november brengt Pels & Van Leeuwen de laatste termijn in rekening.
Op 28 november verschijnt het rapport van de eindkeuring op 23 november door de adviseurs van de GOV. De werkzaamheden zijn door Pels & Van Leeuwen op uitstekende wijze uitgevoerd. De werkzaamheden onder de stelpost verplaatsen balg en nieuwe trompetbekers worden na overleg met de adviseurs niet uitgevoerd. Het orgel is nu veel beter te bespelen. De klank is milder en meer karakteristiek geworden.
Op 30 november brengt de GOV de laatste twee termijnen van het orgeladvies in rekening. (14)

Dispositie:

Bronvermelding

1. E-mails 18-05-2013 en 20-05-2013 van Dick Würsten waarin hij een aantal documenten over de verkoop en levering van het orgel meestuurt.
2. Boek: Steensma en Van Swigghem, Honderdvijftig jaar Gereformeerde Kerkbouw, Kampen: Kok, 1986 192-193.
3. Boek: Achim Seip, Die Orgelbauwerkstatt Dreymann in Mainz, Orgelbau-Fachverlag Rensch, Lauffen a.N., ISBN 3-921 848-21-0.
4. www: http://reliwiki.nl/index.php?title=Hoogeveen,_Hoofdstraat_95_-_Hoofdstraatkerk (26-12-2024).
5. Archief Reil.
6. Archief Jaap Brouwer.
7. www: https://gereformeerdekerken.info/2017/08/26/de-hoofdstraatkerk-te-hoogeveen/ (26-12-2024).
8. Archief Mense Ruiter.
9. Drents Archief: 0913 Archief van de afdeling Monumentenzorg van de provincie Drenthe 7 Prins Bernhardfonds/Anjerfonds afdeling Drenthe, vergaderingen; 1968-1970.
10. E-Mail Jan Pol van 14 november 2023.
11. Boek: Jubileumboek 1 januari 1905- 1 januari 2005 Gereformeerde Kerk Nieuweroord/Noordscheschut, eigen uitgave, 2005.
12. Tijdschrift: J.L. Havinga, Het orgel van de Hoofdstraatkerk, De Veenmol-1994-02.
13. www:https://www.beeldbankhoogeveen.nl/ (24-12-2024).
14. VU-Archief: 669 Gereformeerde Organisten Vereniging (GOV) - Orgelbouwadviescommissie 1-780 Doos 50 332. Hoogeveen, Gereformeerde Hoofdstraatkerk, 1978, 1981, 1986, 1990, 1992-1994, 1996-2000.
15. Facebook 17-04-2026 Bericht van de organist van de kerk Tim Vroom.

Afbeeldingen van het orgel in de Antwerpen situatie: (01)


Foto uit 1888 op een moment dat de kerk in rouw is vanwege het overlijden van een bevriend staatshoofd: Kaiser Wilhelm I van Duitsland.


Reconstructiefoto door Dick Würsten op basis van bovenstaande foto en een foto van het front zoals het in Hoogeveen stond.


Orgelkasontwerp door Dreymann van een gelijksoortig instrument te Leeheim.

Foto links: Facebook - Oud Drenthe in woord en beeld. Rechts: ansichtkaart.


Foto: Reliwiki. (04)