Borger, Hervormde kerk
Kerkgebouw:
De kerk en de toren van de Nederlands Hervormde kerk in Borger maken sinds 1976 onderdeel
uit van het ontmoetingscentrum, waarin onder meer het gemeentehuis en een
ontmoetingsruimte voor ouderen is gevestigd. Via een onderaardse gang is het oude
kerkgebouw verbonden met het nieuw gebouwde deel van het ontmoetingscentrum. Deze gang is
ingericht als expositieruimte.
De toren dateert uit de veertiende eeuw, dat maken deskundigen onder meer op uit het
metselverband met om de andere een strekken- en een koppenlaag.
Het bouwwerk is opgetrokken uit kloostermoppen, op een fundering van zware veldkeien. De
stenen werden gebakken van leem, dat gevonden werd in de leemkoel 'De Heeze', ongeveer 400
meter ten zuiden van de kerk. De galmgaten zijn geplaatst in smalle spitsboognissen. De
torenspits is van jonger datum, deze dateert uit het einde van de zeventiende eeuw. Het
houtwerk daarvan, waaronder ook de schoren van de klokkenstoel, dateert grotendeels uit
1928.
Aan de toren werden diverse malen herstelwerkzaamheden uitgevoerd o.a. in 1840, 1928 en in
1969. De totale hoogte van de toren bedraagt 27,5 meter.
De oorspronkelijke kerk van Borger was gewijd aan St. Willebrordus. Wanneer deze kerk werd
gebouwd valt niet meer te achterhalen. Blijkens een tekening in het archief te Assen had
de vroegere kerk een schip en een smaller driezijdig gesloten koor. Het koor had
steunberen en een stenen gewelf, hetgeen op een gotisch bouwwerk wijst. Het schip was
overzolderd, had een ingang in het midden van de lengtezijde en volgens zeggen waren de
muren opgevuld met puin en keien: dit doet een in oorsprong romaans schip vermoeden. Wel
is bekend dat het bouwwerk in 1666 zo bouwvallig was geworden dat door de Ridderschap van
Eigenerfden een bedrag van 150 Carolus gulden beschikbaar werd gesteld voor de restauratie
van het gebouw.
Ruim 150 jaar later, in 1824, werd in opdracht van de Gouverneur van Drenthe opnieuw een
onderzoek ingesteld naar de toestand waarin het kerkgebouw verkeerde.
Bij dat onderzoek bleek, aldus het rapport van de ingenieur van de Waterstaat in Drente, 'dat
het koor in zeer slechten staat was en dat het zeer gevaarlijk was om daarin menschen te
bergen' en dat de gebreken aan het gewelf en de muren van dien aard waren 'dat ze
ieder oogenblik konden nederstorten'.
Al met al voldoende reden om geld voor nieuwbouw beschikbaar te stellen. De bouwkosten van
de nieuwe kerk, die in 1826 gereed kwam, bedroegen f 6.000,-, waarvan het Rijk f4.000,-
subsidieerde. Uit de stukken blijkt overigens dat ook de bevolking destijds een belangrijk
aandeel leverde bij de bouw van de kerk. Op grond van een gemeenteverordening waren de
ingezetenen zelfs verplicht om de nodige hand- en spandiensten te verrichten.
In de oostelijke eindgevel van het kerkgebouw is ter herinnering aan de nieuwbouw een
gedenksteen ingemetseld met het opschrift:
'Door hulp van God en een vleitige band, bragt men in 1826 deze kerk weer tot stand'.
Het is een eenvoudig gebouw in waterstaatsstijl zonder grote bouwkundige waarde, maar wel
heeft het een belangrijke functie in het dorpsbeeld.
Het kerkgebouw werd in 1975 in het kader van de realisering van het ontmoetingscentrum
voor een bedrag van f 500.000,- gerestaureerd. Daarbij werd onder meer het gehele
interieur vernieuwd, waarbij de oude vaste banken en de preekstoel zijn verwijderd.
Luidklok en uurwerk:
De huidige luidklok in de kerktoren dateert uit 1949 en weegt 750 kg. De klok werd gegoten
in Midwolda door de firma Van Bergen. Tot 1943 hing in de klokkenstoel een klok van veel
oudere datum Deze klok uit 1501 en waarschijnlijk afkomstig uit de der Aa-kerk in
Groningen werd door de bezetter verwijderd. Het oude uurwerk dat in 1988 in de hal van de
toren werd opgesteld is sinds 1855 in het bezit van de gemeente Borger. Een inwoner van
Borger, de heer F.A. Beins, droeg zijn bezit in dat jaar voor een bedrag van f 250,- over
en plaatste het in de kerktoren.
Op grond van de aanwezigheid van gesmede versieringen, aan de onregelmatigheden van het
gebruikte ijzer en aan de aanwezigheid van wijzer en slinger, die er vanaf het begin bij
hebben geboord, wordt de ouderdom van het uurwerk geschat op minstens 300 jaar.
Tussen 1855 en ongeveer 1910 heeft het uurwerk in de toren van Borger gefunctioneerd. De
wijzerplaat zat ongeveer op de plaats waar deze nu ook zit. In 1988 werd het roestige
uurwerk - waarvan diverse onderdelen verdwenen waren van de torenzolder gehaald voor een
grondige opknapbeurt, waarvoor de gemeenteraad van Borger f 35000, beschikbaar had
gesteld.
De restauratie werd verricht door de firma Velema uit Blija, welk bedrijf diverse nieuwe
onderdelen moest ontwerpen, zoals een compleet nieuwe wijzerplaat met aandrijving, een
slinger en diverse bronzen lagers en rondsels.
Ook werd een automatisch werkend opwindapparaat geleverd, teneinde te voorkomen dat de
klok elke dag met de hand moet worden opgewonden.
Glas-in-lood-ramen:
In 1939 zijn in het toenmalige koor twee glas-in-lood ramen aangebracht, geschonken
door de Buiner onderwijzer en tevens secretaris van de kerkenraad Steven Molder
Het ene raam stelt de apostel Petrus voor en het andere de Samaritaanse vrouw.
Het raam voorstellende de Barmhartige Samaritaan is aangebracht in 1946. Dit raam werd
geschonken door de ouders van zeventig kinderen uit Alblasserdam en Ridderkerk die in
Borger en omgeving in de hongerwinter 1944-1945 een gastvrij onthaal vonden. Het raam, dat
de terugkeer van de Verloren Zoon voorstelt, werd in 1956 door de Hervormde Gemeente
aangeboden aan ds. D. Mulder ter gelegenheid van zijn 25-jarig ambtsjubileum.
Grafsteen:
De in het middenpad liggende grafsteen, waarvan het opschrift in de loop der tijd is
versleten, dekte eertijds het graf van de in 1600 overleden Pieter de la Court,
rentmeester van Jhr. Schaep in 't Hooge Veen bij Egten.
Rooster:
Het rooster, dat het kerkerf scheidt van de Hoofdstraat, weerhield eertijds loslopende
varkens en ander gedierte om het kerkbof te betreden. In de volksmond werd overigens aan
dit rooster een geheel andere functie toegeschreven. Het zou 'de duivel met zijn
bokkenpoten' moeten weren van het kerkhof dat tot 1830 nog als begraafplaats werd
gebruikt. Het kerkhof was in die tijd aan alle kanten omgeven door een hoge meidoornhaag.
Gemeentehuis/ontmoetingscentrum:
Het gemeentehuis/ontmoetingscentrum, dat in twee fasen werd gebouwd, kwam in 1977 resp.
1984 gereed. Het gebouw is een ontwerp van het Borgerder architectenbureau C. Kalfsbeek.
De totale bouwkosten bedroegen rond 5,5 miljoen gulden. Opmerkelijk is de lage gootlijn
van het gebouw dat niettemin bestaat uit vijf etages.
| Bronnen: | Dr. Regn. Steensma Lang de oude Drentse kerken (1977) ISBN 90 246 4213 2 (Bosch & Keuning - Baarn) |
| Brochure over de kerk vanuit de voormalige gemeente Borger | |