Assen Gereformeerde Zuiderkerk

Informatie over de kerk

Informatie over het orgel vanuit het Boekje "Jubileumboek 75 jaar Zuiderkerk" uit 2000.

Kerk.
De eerste steen van deze kerk werd gelegd op 28 juli 1924. De ingebruikname vond plaats op 16 april 1925. De architect was A. Smallenbroek Jzn. (01)

Orgel.
1925: Het eerste orgel was een oud instrument met 10 stemmen, afkomstig uit een katholieke kerk (11) en werd geleverd door de firma Joh. Meek muziekhandel te Assen. Joh. Meek was een tijdlang organist van de Zuider- en Noorderkerk. (11)

1928: Omstreeks dit jaar werd het instrument verplaatst naar de Hervormde kerk te Schoonebeek. Het tweede orgel kwam er in 1928 en was eveneens geleverd door de firma Joh. Meek. Het werd door hem aangeboden voor f. 150, -- per jaar voor een periode van 5 jaar. (03).

De foto rachts is gemaakt door Hans Fidom

1929: In de Asser kerkbode van 18 oktober 1929 wordt een artikel vermeld en een advertentie geplaatst van een orgelconcert door Jan Zwart, dat door hem zal worden gegeven op donderdag 24 oktober, 's avonds om acht uur in de Zuidersingelkerk. Bewijs van toegang 25 cent. In het artikel schrijft ds. Gerber:"Dit concert beoogt een tweeledig doel: het nuttige en aangename met elkaar te verenigen. Het gaat om het nieuwe orgel voor ons kerkgebouw Zuidersingel." (11)

1931: Een bestaand sluimerend orgelfonds wordt weer in de belangstelling geplaatst met enkele artikelen van de ds. B. A. Bos in de Asser kerkbode van juni en juli 1931. In een artikel uit de Asser kerkbode van 31 juli 1931 staat het volgende o.m.: "Toen ik mijn artikelenreeks over het orgelfonds begon, had ik niet kunnen denken, dat zo spoedig de zaak zich zoo ontwikkelen zou, dat we binnen afzienbare tijd een nieuw orgel zouden kunnen krijgen.
Maar thans sta ik verlegen en verwonderd. Maandag 20 juli sprak de kerkenraad over het orgelfonds! En met alle stemmen voor werd besloten de hand aan de ploeg te slaan. Binnen vier weken f. 10.000,- bijeen, dat was het parool!
En de kerkenraad ging voorop! De lijst circuleerde terstond, met een verrassend resultaat. Bij allen was enthousiasme, omdat gevoeld werd dat het moest.
En nu, nadat we drie dagen gewerkt hebben, overschrijden we de eerste f 3.000,= reeds! En ook de "Molenstraat" doet mee". (11)

1931: Op 8 september 1931 rapporteerde de orgelcommissie over de aanschaf van een nieuw orgel voor de Zuiderkerk. Er was voor f. 8500, -- ingetekend bij een rondgang door de gemeente. Na een bezoek aan een aantal kerken met orgels van verschillende makelij werd tenslotte de keuze bepaald op de firma Valckx en van Kouteren te Rotterdam. Ondertussen was het kapitaal aangegroeid tot f. 9200, --. Men gaf toen de genoemde firma de opdracht een nieuw orgel voor de Zuiderkerk te bouwen en het orgel in de Molenstraat kerk te reconstrueren voor het gezamenlijk bedrag van f. 13. 750, -- met optie op het onderhoud en stemwerk voor f. 80, -- per jaar en een garantie van 20 jaar (04). Het nieuwe orgel werd in gebruik genomen op 7 april 1932. Bij die gelegenheid vond een orgelbespeling plaats door Ferdinand Timmermans, organist en stadsbeiaardier te Rotterdam (05). Dit twee-klaviers pneumatisch kegelladen orgel met vrij pedaal kreeg de volgende dispositie:

* Gedektbas 16' transmissie van Bourdon 16' op II; Violonbas 16' transmissie van Prestant 16' op I.
Vrij instelbaar pedaal voor automatisch pedaal: 28. Subbas 16'; 29. Violonbas 16'; 30. Octaafbas 8'.
Vrij instelbaar pedaal bij spel op Manuaal II: 31. Cello 8'.
Koppelingen: 32. Man. II - I; 33. Ped. - Man. I; 34. Ped. - Man. II; 35. Sup. I - II buiten tutti **; 36. Sup. I buiten tutti **; 37. Sup. Ped. ; 38. Sub. I - II; 39. Sub. II. (** kunnen bij gebruik van tutti worden bijgezet).
Nevenregisters: P. , MF. , F. , FF. , T. , Opl. ; Automatisch piano pedaal zelfstandig register; trede zwelkast Manuaal II; trede Generaal-Crescendo-Decrescendo, met wijzerplaat , genummerd; tongenregister uitschakelaar; Vrije combinatie (als wippertjes) (06).
Bericht over de ingebruikname uit Het Orgel 1932 april 29e jaargang nr. 11
Hierna had de firma Valckx en van Kouteren het onderhoud en stemwerk. Door de jaren heen werd de bespeelbaarheid van het orgel minder en kwamen er storingen in de pneumatiek.

De foto rechts is gemaakt door Hans Fidom

1962: In de kerkelijke archieven van de Gereformeerde Kerk van Assen bevinden zich enkele brieven, die verwoorden, hoe het orgel werd onderhouden. In een brief van de muziekcommissie, gedateerd 27 september 1962 en namens de commissie getekend door de secretaris Mr. E.J. van de Blom en gericht aan de heer Mense Ruiter te Groningen, wordt hem verzocht een Onderzoek in te stellen naar de onderhoudstoestand van het orgel in het kerkgebouw Zuidersingel 39 te Assen en haar mede te delen welke naar zijn mening de kosten van algeheel herstel zullen zijn. De commissie zal tevens gaarne zijn suggesties ontvangen omtrent door hem noodzakelijke of gewenst geachte aanvulling of wijziging der dispositie , zulks met kostenopgave.
Bij een brief van 27 oktober 1962 van de muziekcommissie aan de heer Ruiter, wordt hem toegezonden:
a. een afschrift van een rapport met plan van restauratie, opgemaakt op 4 januari 1955 door de heer Johan van Meurs (toenmalig organist van de Akerk te Groningen).
b. een schrijven d.d. 4 oktober 1962, door Feike Asma gericht aan de voorzitter van het Nederlands Orgelcomittee, de heer Drost. De inhoud van beide is niet bekend. (11)

1963: De heer Mense Ruiter zendt op 16 mei 1963 aan de weledelgestrenge heer mr. EJ. van der Blom,Vaart Z.Z. 125: "Offerte betreffende het herstel van het kerkorgel van de Gereformeerde Kerk te Assen, aanwezig in het kerkgebouw aan de Zuidersingel, als nadere uitwerking van de begroting dienaangaande, d.d. 15 februari 1963. De in dit stuk genoemde bedragen zijn geldig voor een tijd van twee maanden." Het betreft o.a.:
1. De pneumatische verbinding tussen de speeltafel met 2 handklavieren en het pedaal te vervangen door elektrische overbrenging.
2. Uitbreiding van het aantal registers met 4 op het bovenwerk, wordt dus 13 registers.
3. Verplaatsing van de speeltafel naar de galerij (zoals het nu is).
4. Kosten f. 26.500,=. (11)

1964/-65: In bovenstaand advies geeft Mense Ruitern aan wat er met het orgel zou moeten gebeuren om het weer goed speelbaar te maken en tegelijk de klank te verbeteren ook de kosten voor deze revisie werden genoemd (07). Op 18 mei 1963 geeft de orgelmaker in een offerte aan hoe hij de verbetering definitief wil uitvoeren. Hierna werd het orgel gerestaureerd en ontstond de volgende dispositie:

De met * gemerkte registers zijn nieuw. De met ** gemerkte registers zijn transmissies. Van de oude dispositie is de Concertfluit van het Hoofdwerk vervallen. Op deze plaats werd de Unit Octaaf 4' en 2' van het pedaal geplaatst. De bas van het register Cornet op het Hoofdwerk is vervallen. Op het Bovenklavier is een lade met 4 extra stemmen aangebracht. De Quint 1 1/3' uit de Octaaf 2' van het Hoofdwerk. De Salicionaal 8' werd veranderd in een Spitsquint 3' of Nasard 2 2/3'. Op het Pedaal is de Cello 8' vervallen. Verder werd een elektrische tractie aangebracht om de speelaard te versnellen. De speeltafel werd halfweg op de zijgalerij geplaatst (08). (Zie ook de bijlage)

1975: Op l december 1975 krijgt Mense Ruiter B.V, opdracht om ingrijpende werkzaamheden aan het orgel uit te voeren. Een belangrijk werk is geweest, dat het pijpwerk van het pedaal, dat achter in de orgelkas staat, o.a.
de Bazuin beter tot klinken kan worden gebracht. Daarvoor moet een achterwand achter hoofdwerk, bovenwerk en pedaal worden aangebracht. De totale kosten bedragen f. 22.380,=. (11)

1993-1994: Groot onderhoud (09). De onderhoudskosten zijn steeds een grote zorg geweest. In het jaar 1992/1993 heeft er een grootonderhoud plaats gevonden. De elektrische magneten in de bovenwerk-hulpladen, totaal 224
stuks moeten vervangen worden. Met andere belangrijke werkzaamheden kornt het bedrag op ongeveer f. 18.000,=. (11)

2007: De Protestantse Gemeente Assen heeft plannen om de monumentale Zuiderkerk aan de Zuidersingel in Assen over te dragen aan de Stichting Oude Drentse Kerken. Op die manier wil de gemeente haar toekomst financieel veiligstellen. De maatregel is nodig om in de toekomst niet in de financiële problemen te komen.
Secretaris Henk Pastoor: "We willen, zoals het kabinet zo mooi zegt, geld voor het dak reserveren nu het nog niet lekt. Vijftig procent van onze leden is nu ouder is dan 50 jaar. Dan kun je uittekenen wat er de komende jaren gaat gebeuren."
De gebouwencommissie van de protestantse gemeente heeft een onderzoek gedaan om vanaf volgend jaar 50.000 euro per jaar te gaan besparen op de post gebouwen. Daarbij is onder meer gekeken of de Jozefkerk of de Zuiderkerk zou moeten worden afgestoten. Pastoor: "De kosten-batenanalyse wijst uit dat de Zuiderkerk de grootste kostenpost is. Daarnaast spelen andere afwegingen mee: in de Jozefkerk worden meer activiteiten georganiseerd, de kerk is de oudste van de twee en staat op de meest centrale plek."
De Stichting Oude Drentse Kerken heeft zich al geïnteresseerd getoond, maar over de voorwaarden voor overdracht moet nog worden onderhandeld. Pastoor: "De stichting heeft al aangegeven de kerk voor een symbolisch bedrag te willen overnemen. Wij zullen een bruidsschat voor het onderhoud van de eerstkomende jaren moeten meegeven. Daarnaast willen we waarborgen dat de diensten en bijeenkomsten van de wijkgemeente in de Zuiderkerk gehouden kunnen blijven worden." (10)

Noten

1. Bos. a. w. (1934)176.
2. Vriendelijke mededeling door Albert Meek, zoon van Johan Meek te Assen. In De Harp(1928)56 komt de volgende advertentie voor: "te koop aangeboden 1e klas mechanisch kerkorgel 2 klavieren 14 st. 20 reg. , waaronder 2 tongwerken voor een kerk van 600-900 personen. Inl. Joh. Meek, Kerkstraat 6-8, Assen".
3. De occasions werden kwamen veelal uit Katholieke kerken in Brabant. Zie verder Schoonebeek.
4. RAD. AGKA. Not. kerkeraad. (1982-1931). verg. 23-10-1928. Zie verder Gasselte.
5. RAD. AGKA. Not. kerkeraad. (1928-1931). verg. 8-9-1931; 6-10-1931 en 3-11-1931. De volgende bezoeken werden afgelegd: Delft, Geref. kerk, orgel van een Duitse firma; Feyenoord, Groningen, Leeuwarden en Zwolle voor orgels van Valckx en van Kouteren; Rijswijk ZH. , R. K. kerk, Vermeulen, Weert; Nijmegen?; Zuidlaren, St. Dennenoord, J. de Koff.
6. RAD. AGKA. Not. kerkeraad(1932-1936). verg. 8-3-1931 en 15-3-1932. Het Programma bij de ingebruiname was: 1. Toccata in a kl. terts J. P. Sweelinck. 2. Choral Vorspiele: a. Herlich thut mich verlangen. b. Alle Menschen müssen sterben J. S. Bach. 3. Praeludium en Fuga in d kl. terts J. S. Bach. 4. Concerto in A gr. terts G. F. Händel. 5. Sonate no 6 F. Mendelsohn-Bartholdy. 6. Pastorale César Franck. 7. Grand Choeur in Es gr. terts Alexander Guilmant.
7. Het Orgel (1931-1932) 4 en 55; De Harp (1931) 85 en idem (1932) 38. Organist en Eredienst (1932) no 6. In De Harp (1929) 32 komt de volgende adv. voor: "te koop flink kerkorgel met 7 volledige stemmen met pedaal voor 3 à 400 personen. Joh. Meek. Assen".
8. Vriendelijke mededeling van Mense Ruiter. Groningen. Brief Mense Ruiter 15-2-1963. Er werden ook inlichtingen verkregen van Johan van Meurs en Feike Asma. Bijlage 1.
9. Zie ook Van Mechelen. a. w. 30-9-1993 en 14-10-1993.
10. Dagblad van het Noorden d.d. 16 oktober 2007
11. Gedenkboek 75 jaar Zuiderkerk Assen 1925-2000

Bijlage 1.

Weledelgestrenge Heer Mr. E. J. van der Blom, Vaart Z. Z. 125, Assen.

Rapport over het orgel in de Geref. Zuidersingel kerk te Assen.

Hoofdverdeling A omvat beschrijving van eventueel uit te voeren werkzaamheden aan technische gedeelte van het orgel. B. beoordeling van dispositie veranderingen en nieuw voorastel dienaangaande.

A. Technisch gedeelte:

1. Conservering van het orgel in de bestaande vorm:

a. in- en uitwendig alle orgeldelen schoonmaken.
b. alle laden en ralais membranen vernieuwen.
c. door houtworm aangetaste panelen door nieuwe van masonite vervangen.
d. klaviertoetsen opnieuw invoeren.
e. pedaaltoetsen opnieuw invoeren.
f. pedaaltoetsen diepgang ondieper afstellen voor beter spel.
g. omwerken van de automatische pedaal schakeling die omgekeerd moet werken.
h. betere windaanvoer naar Concertfluit 8'.
j. tremulant verbeteren of door nieuwe vervangen.
k. opnieuw bevestigen van losgescheurde stemrollen.
l. intonatie egaliseren en opnieuw instemmen.

Uitvoering van onder 1. genoemde zaken blijven ook bij de volgende verbeteringsplannen noodzakelijk.

2. Het gehele orgel speelt op het ogenblik op een winddruk van 87 mm. , zowel wat de speelwind als de pijpenwind betreft. Door vanaf de windmachine een kanaal met een kleine balg aan te leggen naar de speeltafel kan de speelwind tussen speeltafel en laden opgevoerd worden tot ca. 115 mm. , waardoor de aanspraaksnelheid van de laden met ongeveer 25 à 30% kan worden verbeterd. Spreken de pijpen van het bovenklavier b. v. aan met een vertraging van 0. 15 seconden, dan kan die op ca. 0. 10 teruglopen. Dat is beslist merkbaar in het bespelen.

3. Bij het voorgaande punt is wel de verbinding speeltafel windladen verbeterd, maar niet de verbinding van de windladen naar de toegevoegde laden, zoal voor de frontpijpen b. v. Op de toegevoegde laden staan nog 184 pijpen, waaronder belangrijke zoals van de Prestant 16 en Prestant 8. Deze blijven, omdat ze op de gewone ladedruk van 87 mm. blijven werken, te laat aanslaan en te laat afslaan in vergelijking met de lade pijpen. Een zeer onplezierige zaak. Om dit te verbeteren is invoering van elektriciteit nodig die de verbinding tussen de windladen en de toegevoegde laden verzorgt. Hierdoor kan de genoemde vertraging tot 0. 02 à 0. 03 teruggebracht worden en is dan niet meer hinderlijk.

4. Nu de elektrische kracht in het orgel aanwezig is, kan de volgende stap zijn ook de laden electrisch te bedienen vanaf het punt waarop de wind de speeltafel verlaat. De speeltafel blijft pneumatisch werken.

5. De speeltafel ombouwen voor rein elektrische tractuur.

6. De speeltafel halfweg op de zijgalerij plaatsen, waarbij behalve de kabel ook nog een elektrisch bedieningsapparaat voor de zwelkast aangebracht moet worden. Of de zwelkast laten vervallen, wat nog het beste zou zijn. De galerijvloer moet dan plaatselijk vlak worden gemaakt.

Indien op de een of andere manier elektrische tractie in het orgel gebracht wordt, zou ik graag het orgel als volgt wijzigen en uitbreiden.

a. Op het Hoofdwerk vervalt de Concertfluit 8. b. De Salicionaal wordt een Spitsquint 3. c. De octaaf 2 wordt door een nieuwe vervangen. d. De Mixtuur idem. e. De Trompet idem. f. De Cornetbas laten vervallen. g. Aan het bovenklavier toevoegen een lade met 4 stemmen: Octaaf 4, Octaaf2, Quint 1 1/3, (uit Octaaf 2 van het Hoofdwerk)en een Scherp. h. Uit het pedaal de Cello 8 laten vervallen. het pedaal aanvullen met een Unit Octaaf 4 en octaaf 2. (geplaatst op de Concertfluit 8 lade).

De dispositie komt er dan als volgt uit te zien en zal gezien de diverse nieuwe en toegevoegde stemmen uit de Prestanten familie een zeer beduidende verbetering van de geluidskwaliteit geven. (Mits de heren Organisten dan tenminste niet met subkoppel gaan spelen. Zullen we die Sub's en Supers er maar niet uit doen? De stemming wordt er ook meestal alleen maar slecht van).

Begrotingen.

Afgerond op f. 26. 000, --. Voor onvoorziene gevallen risico f. 2. 000, --. Alleen in overleg te gebruiken.

Tussen de 10 en de 25 mille liggen nog enkele mogelijkheden. U kunt zich echter aan de hand van deze gegevens hoop ik wel enig oordeel vormen waar U het op aan moet sturen. Bijgevoegde foto's zullen bij de bespreking erg handig zijn.

Hoogachtend, [w. g. ] Mense Ruiter.