Assen, Marturiakerk

Kerk.
Rond 1970 werd de Marturiakerk in gebruik genomen (01).

Orgel.
Het orgel uit deze kerk is afkomstig uit de Hervormde kerk (Schoterlandse kerk) van Heerenveen en werd in 1972 geplaatst. De voorgeschiedenis van dit instrument speelt zich dus af in Heerenveen. De kerk te Heerenveen werd in 1969 afgebroken, waardoor het orgel te koop kwam (02).

1790: Er werd een orgel in gebruik genomen dat geschonken werd uit een aanzienlijk legaat van wijlen Martha Kinnema van Scheltinga ter nagedachtenis van haar man, wijlen Menno van Coehoorn van Scheltinga, in leven Grietman van Schoterland.
Diens grootvader Menno baron van Coehoorn was een bekend vesting-bouwkundige in de 17e eeuw die ook nog de vesting Coevorden verbeterde (03).
Op één der pijpen bevond zich de volgende inscriptie: "Dese erste pijp is in ‘t orgel geset doer Menno van Coehoorn van Scheltinga oud 12 jr. Anno 1790". Toen het orgel klaar was, werd het orgel gekeurd door N. A. Knock, oud Grietman van Ooststellingwerf. Daarna werd het orgel ingespeeld op 24 september 1790 door Sybe de Vries, organist te Leeuwarden en Gosling Jans, organist te Dokkum. De ingebruikname vond plaats op 13 oktober 1790 (04).

Het orgel dat vervaardigd werd door de orgelmaker Albertus van Gruisen te Leeuwarden kreeg de volgende dispositie:

4 blaasbalgen 8 voet lang en 4 voet breed; 3 windladen, twee voor ‘t Manuaal en een voor ‘t Rugwerk (05).

1861: Verbouwing door de orgelmakers L. van Dam en Zn. te Leeuwarden. Het kreeg toen de volgende dispositie:

Koppelingen Hoofdw. - Bovenw. en Hoofdw. - Pedaal.
De Rugwerkkast werd vervangen door een vrijwel nieuw loos onderpositief. De oude beelden en vleugelstukken werden herplaatst. Op de torens 3 nieuwe beelden. De technische opbouw werd geheel vernieuwd. Klaviatuur aan de zijkant. Manualen opgesteld als Hoofdwerk en Bovenwerk. Hoofdwerk op een nieuwe chromatische lade. Bovenwerk op een nieuwe diatonische lade verdeeld in C- en Cis-lade (06).

1925: Restauratie door de firma P. van Dam te Leeuwarden. Misschien werd de tertiaan vervangen door een violon 8' (07).

1932: Bij een restauratie door de firma Sanders te Utrecht bleek de Tertiaan verdwenen en werd de Trompet 8 vernieuwd (08).

1968-1972: In deze periode werd het orgel uit de Hervormde kerk te IJsselstein aangekocht, dat in 1915 gebouwd werd door de firma J. de Koff, orgelmakers te Utrecht. Dit orgel bleek echter niet geplaatst te kunnen worden en het werd doorverkocht aan de Gereformeerde Gemeente te Kampen (10). Ondertussen was bekend geworden (ca. 1968) dat het orgel van de Hervormde kerk te Heerenveen te koop was. Het orgel werd te koop aangeboden omdat het kerkgebouw wegens bouwvalligheid werd afgebroken. De architect van de kerk de heer C. Groen te Emmen had geen bezwaar om dit orgel met een 18e eeuws front in de moderne Marturiakerk op de reeds bestaande galerij te plaatsen. Het orgel werd aangekocht en door Mense Ruiter gedemonteerd en opgeslagen in de nieuwe Marturiakerk. (09).

Mense Ruiter voerde de volgende werkzaamheden uit:

• Van het vijfdelige onderwerkfront werden de gedeelde tussenvelden weggenomen zodat een driedelig front ontstond.
• Voor de drie grote beelden uit 1861 bovenop het orgel was geen plaats. Deze werden verwijderd. Deze beelden zijn nu geplaatst op ht orgel van de Gereformeerde Koepelkerk te Leeuwarden.
• De vijf kleinere beelden van het onderpositief werden over beide werken verdeeld.
• De oude klaviatuur werd verplaatst naar de ander zijkant. Er werd een nieuw pedaalklavier een een nieuwe pedaalkoppel aangebracht.
• Nieuwe windvoorziening met regulateurbalgen bij de windladen.
• Nieuwe windkanalen en 2 nieuwe tremulanten.
• Windladen voorzien van verende slepen en aanpassingen aangebracht voor de gewijzigde dispositie.
• Wijzigingen aan de wellenborden en de winkelbalken; Welarmen, winkelhaken en abstracten vernieuwd.
• Pijpopstelling werd aangepast.
• Dispositiewijzigingen:
  Hoofdwerk: Violon 16' Disc -> Cornet III Disc., Violon 8' -> Tertiaan I-II, Quint 3' wordt verwijderd en de Fluitquint van het Bovenwerk wordt verplaatst naar het Hoofdwerk
  Bovenwerk: Prestant 8' disc. -> Sesquialter -> disc., + Nasard 1 1/3', Fluit travers 4' wordt op een kantsleep geplaatst, op de plaatst van de fluit travers wordt een scherp III-IV geplaatst.
• De ruimte voor een vrij pedaal werd nu reeds gereserveerd.
• De frontpijpen worden voorzien van zijbaarden.
• Herintonatie op een hoger winddruk.

Op 20 mei 1972 wordt het orgel feestelijk in gebruik genomen met een concert door J.J. Houwman, de organist van de kerk. Het programma bestond uit de volgende onderdelen:

• Samenzang: Psalm 33: 1 en 2

• Toccata en fuga in F                             Dietrich Buxtehude

• Koraal bewerkingen

Wie nach einer Wasserquelle         Georg Böhm
Nun danket alle Gott                     Georg Friedrich Kaufmann
Jesus meine Zuversicht                 Johann Gottfried Walther
Vom Himmel hoch da komm ich her Friedrich Wilhelm Zachow
Ich ruf zu dir                               Johann Sebastian Bach

• 2 preludes en fuga's                             Johann Caspar Simon

• Samenzang: Gezang 47: 1,2,3 en 6

• Uit 30 koraalbewerkingen opus 135a      Max Reger

Ach bleibt mit deiner Gnade
O Haupt voll Blut und Wunden
Wer nun den lieben Gott Lässt walten
Allein Gott in der Höh sei Ehr

• 3 Variaties over de avondzang              Piet Post

• Sonate nr. 2                                      Felix Mendelsohn Bartholdy

• Samenzang: Psalm 103: 1,8 en 9           Voorspel, Cor Kee (11)

1975: Er wordt een pedaal van 9 registers toegevoegd. De registers voor dit werk worden deels gevonden uit het orgel te IJsselstein, deels uit een orgel dat stond in de Julianakerk te Scheveningen en 2 nieuwe registers. De kast voor dit pijpwerk wordt door eigen krachten vervaardigd. Het orgel is zo dus een conglomeraat van verschillende orgelmakers en bouwstijlen (12). De uiteindelijk dispositie luidt nu als volgt:

Koppelingen: Hoofdw. - Bovenw. ; Hoofdwerkw. - Ped. (13)

2002: Sinds ca. 7 jaar liep er al een discussie of de kerk gezien het SOW-proces open kon blijven. Er is nu besloten de kerk af te stoten en als SOW-gemeente verder te gaan in de kerk "Het Anker". Het is nog niet bekend of de kerk wordt afgebroken of dat de kerk wordt verkocht aan een ander kerkgenootschap. Er wordt getracht het orgel voor Assen te behouden. (14)

2003: Het orgel werd begin januari door de orgelmaker Sicco Steendam afgebroken en opgeslagen. Er is nog geen nieuwe bestemming voor het instrument.

2006: De kerk is inmiddels afgebroken en maakt plaats voor nieuw complex met appartementen een school en een nieuwe kerk. Zie onderstaande afbeelding

2007: In de nieuwe kerk wordt een nieuw orgel gebouwd door de orgelmakerij Steendam. Zie http://www.orgelbouwsteendam.nl

Noten.

1. E-Mail van Frits Kaan d.d. 7-7-2003 
2. Van Mechelen. a. w. 8-7-1993. De koopsom was f. 12. 000, --. De preekstoel werd voor f. 3000, -- verkocht naar Doesburg, N. H. kerk en voor dit bedrag werd het orgel verplaatst.
3. Boekzaal II(1790)739-742. Nw. Ned. Biogr. Wb. I(19. . )kolom 620-622. Veenhoven. Coevorden(1969)68.
4. Zie ook Jongepier. Friesland. (1970). G. H. Broekhuyzen. Orgelbeschr. (1986). . .
5. Boekzaal. a. w. (1790)740. Predikatie door ds. J. W. A. Schroeder over 2 Kron. 5: 12-14. Zangkoor zong liederen van Schutte.
6. Dat dit Van Gruisen-orgel in 1861 in Van Dam-trant werd omgebouwd kan weliswaar verklaard worden uit de behoefte aan een andere begeleidingspraktijk, maar valt evenwel toch te betreuren daar van de orgelmaker Van Gruisen niet zoveel bewaard bleef.
7. Jongepier. a. w. (1970).
8. Het Orgel(1932-1933)38. De Harp(1932)69-70. Hieruit blijkt dat het orgel toen 2 klavieren en 21 stemmen had met in totaal 1050 pijpen. De N. K. O. adviseerde een andere orgelmaker.
9. Trouw, zaterdag 5-6-1974.
10. Zie V. d. Kleij/Zwart. Orgels Kampen(1995)105.
11. Trouw. a. w.
12. Zie Het Orgel(1972)167-168 en Het Orgel(1975)232-235. Artikelen van J. Jongepier, organist Grote kerk Leeuwarden.
13. Idem als noot 12. Dispositie gespecificeerd. Bijlage 1.
14. Dagblad van het Noorden d.d 31 mei 2002

Bijlage 1.

Het Orgel (1975) 234-235. Overzicht van de dispositie.

Literatuur:

 Reportage sloop orgel en orgelbalcon door Frits Kaan